lunukay kazizeng
lunukay kazizeng 自行車
[mikawaway-kalumyiti | mikawaway tu kalumyiti sakatizeng bangu]lunukay kazizeng uyza u emekenay nu tademaw a adidi’ay cayay ku nu kikayay kazizeng. kamu nu layak “katacya” han ayaw tusa zikuz tuusa ku bihel masilac mahatatusa ku bihel nu kazizang, “bicycle”, nika iza ku tuluay a bihel iza ku cacayay a bihelan. u kalamkam nu nipakazizeng pakala tu 15-25 kung-li “9.3-15.5 ing-li, caliway tu piecaw tu miunduay tu pabatikalay, asaca maawas ku pihinaba nu uzip mikitadu culil nu mali, a katukuh 45 kung-li ku kalamkam “28 ing-li”. namahini, lunukay kazizeng namapala u sapilais.
自行車是種以人力踩推腳踏板驅動的小型非機動車。漢語中的「自行車」通常是指兩輪前後縱列的雙輪車（bicycle），但也有三輪或單輪的。一般人日常騎車時速約為15—25公里（9.3—15.5英里），經過訓練的運動員騎行專用車，並通過伏低上身姿態利用空氣流線型，可達到時速45公里（28英里）。此外，自行車也曾被作為戰爭之用。
Tayw-wan, macalap tu kadademecan hawsa u lunukay kazizeng u pahuyanyan kazizeng han. i 1963 a mihcaan Cong-hwa-min-kow a cen-bu patizeng tu lunukay kazizeng a kalalecad undu sye-huy, itawya patatungus tu 一二三pahuyanyan demiad nu cen-ce a kawaw, pangangan han tu “lunukay kazizeng” sumad tu ngangan “pahuyanyan kazizeng”, patizeng tu Cong-hwa-min-kow pahuyanyan kazizeng a wi-yen huy” “Cong-hwa-min-kow pahuyanyan kazizeng sye-huy.
在臺灣，牽涉到比賽時會將自行車稱為自由車。在1963年中華民國官方欲成立自行車的相關運動協會，當時為配合一二三自由日的政治活動，遂將慣稱的「自行車」改稱「自由車」，並成立「中華民國自由車委員會」（中華民國自由車協會的前身）。
1766 a mihcaan, sabeleng nu mikilulay tu kamisama i pisakapah tu Ta-wen-si i 1490 a mihcaan a nisulitan hawsa, maazih ku saayaway adidi’ay emekenay a kazizeng, nika caay kalaheci ku nisanga’an, tiza pizateng dada’.
1766年，一群修士在修復達文西在1490年作的手稿的時候，發現最早的腳踏車雛型，但並沒有實際的製造出來，只停在想像的階段。
Ba-kow a tademaw ci Si-bu-la-ke “Comte de Sivrac” i kaudadan, i zazan macaliwayay ku sedpatay bihel a kazizeng mapatesi’ nu lanu’, namatapesi’ bahel mazateng satu niza, ahebal kuyni sepatay bihel a kazizeng, huntu duduc han palatusa ku kazizeng, sepat ku bihen pala tusaen ku hihel nu kazizeng nuayawan zikuzanen.
法國人西夫拉克（Comte de Sivrac）在一個下雨天，在街頭被經過的四輪馬車濺了一身泥，這一濺使他突發奇想：四輪馬車這麼寬，應當把馬車順著切掉一半，四個車輪變成前後兩個車輪……。
uyza i 1791 a mihcaan, u saayaway a saculil nu “kilang nisanga’ subayu a bihel” izaw satu ku adidi’ay a kazizeng. uyni adidi’ay a kazizeng zikuz nuayawan tusa nu kilangay ku bihel. Teban mitules tu mibalatay a muyaw, pabaw sipaeneng tu cacay a aenengan, mahiza u sasalamaan. uyni “kilang nisanga’ subayu a bihel” kanahatu nayi’ ku salineng tu lyen-tyaw, nayi’ aca ku nisanga’ tu handulu, nika mala u sumamaday nu saayaway nu tademaw a lunukay kazizeng.
於是在1791年，第一架代步的「木馬輪」小車誕生了。這輛小車有前後兩個木質的車輪，中間連著橫梁，上面安了一條板凳，像一個玩具。這輛「木馬輪」雖然既沒有傳動鏈條，又無轉向裝置，但一般被認為是人類最早的自行車。
1817 a mihcaan, Te-kow a Ka-al-te-lay-s “Karl Drais” misanga’ tu cacay tusaay bihel a kazizeng, i ayaw nu bihel cunusen niza tu cacay aikecay sapiwan tu pasayzaan, taneng masumad ku pasayzaan taayaw. nika paculil sa mahiza tu tusaay a kuku’ ku miemekay, kya macuzuh taayaw makulud ku kazizeng.
1817年，德國卡爾德萊斯（Karl Drais）也製造了一輛兩輪車，他在前輪上加上了一個控制方向的車把，可以改變前進的方向。但是騎車時依然要用兩隻腳蹬地，才能推動車子向前滾動。
1840 a mihcaan, Su-ke-lan nu misamukinay ci May-ke-mi-lun “Kirkpatrick Macmillan”, i Te-lay-s nisanga’an tu kilangay bihel a kazizeng u nisumadan. i zikuzayay bihel a kowsyung laculan niza tu ci-pin, hiyanen aca tu lyen-ka a ci-pin atu patatules nuayaway asaemek, saaca hatu u mukin ku nisanga’an tu zikuzay nuayawan a bihel, tabaki ku nuayaway a bihel, adidi’ ku zikuzayay a bihel. mahiniay tatenga’ay tu miliyas i lala’ ku tusaay a kuku’, tusaay a kuku’ makakutay miemek ku tusaay a kuku’ mikelid malineng ku bihel a talaayaw muculil ku kazizang. 1842 a mihcaan, ci May-ke-mi-lun mikacaw tu mahiniay a kazizeng, cacay a demiad 20 kung-li ku niculilan.
1840年，蘇格蘭的鐵匠麥克米倫（Kirkpatrick Macmillan），在德萊斯發明的木輪車的基礎上進行改進。他在後輪的車軸上裝上曲柄，再用連杆把曲柄和前面的腳蹬連接起來，並且前後輪都用鐵製，前輪大，後輪小。這樣人的雙腳終於真正離開地面，由雙腳的交替踩動帶動輪子滾動車輛前行。1842年，麥克米倫騎上這種車，一天行走了20公里。
Cong-kow-ta-lu 中國大陸
[mikawaway-kalumyiti | mikawaway tu kalumyiti sakatizeng bangu]sumamad i 1868 a mihcaan, kahulamanay a Sang-hay tahkal tu ku lunukay kazizeng, batikal nu saayaway a nipangangan u “yang-ma-al” han. sakay Cong-kow hawsa, “yang-ma-al” u baluhay a tuud. itawyaay a nipatahkal a cudan “tyen-s-cay-hwa-paw kinapinatu sibatikalay nu tau a kanatal palasinbun hantu.
早在1868年，清朝的上海就出現了自行車，腳踏車最初稱為「洋馬兒」。對中國人來說，「洋馬兒」是新奇的事物。在當時的刊物《點石齋畫報》就好幾次把外國人騎腳踏車當成了新聞。
1922 a mihcaan u Cong-bwa-min-kowan, nipahungtian ci Pow-I malaacawa sa, u pulusadak a kakama niza ci Pow-cya pabelien niza tu cacay a batikal. kaynah han nu sakakaay ci Pow-cya, sakamu sa huntu acaay pabelien tu hungti tu katalawan a tuud. nika caay paengil ci Pow-I tu kabinad nu sakakaay, caay kapina a demiad matineng tu pabatikal, mala nu Cong-kow likisi nu uyza cacayay nu matinengay pabatikal a hungti nu Congj-kow.
1922年中華民國時期，遜位皇帝溥儀結婚時，他的堂哥溥佳送了他一部腳踏車。有大臣狠狠地罵了溥佳一頓，說不應該把這危險的東西給皇帝。但溥儀沒有理會大臣的反對，只不過十幾天便學會了騎腳踏車，成為了中國歷史上唯一一位懂騎腳踏車的中國皇帝。
Syang-kang 香港
[mikawaway-kalumyiti | mikawaway tu kalumyiti sakatizeng bangu]nipatayza i “ Syang-kang ku batikal a demian caay kahapinang. “tancya” mala u saculilan nu binawlan u sapiedap tu saculilan, macaliway tu ku140 a mihcaan, makay Syang-kang palahad i liwliw nu tukay, palabu tu ‘tan cya” lekal, “tancya a lalangawan” haymaw satu madengdeng.
腳踏車傳入香港的時間不可考證。「單車」作為市民日常代步的輔助交通公具，已有超過140年時間，自從香港發展衛星城市，加入「單車徑」起，「單車文化」逐漸流行。
namakay madengdeng ku Facebook, caay kalecad ku pisalunguc a palahad tu lunukay kazizeng haymaw palahad ku sakapu, patinaku tu sitinengay a tademaw atu misyekiay i Syang-kang a satalakaway a Ta-maw-san-tin-ca nipatizengan tu “tancya mikinaulay tu hekal a sakaput”, u lunukay kazizeng sapidang atu angangan u salungan a hekal, patinak tu lalangawan nu midangay lunukay kazizeng, micuzuh tu lunukay a kazizeng a zazan atu kalalacan nu salungan nu hekal.
自從臉書流行，以不同訴求開展的自行車團體逐漸開展，例如由知識份子和設計師在香港海拔最高的大帽山頂閘成立的「單車靚景團」，以自行車遊和美景為主題，推廣自行車遊文化，推動了自行車路線和美景的交流。
Taywan a batikal kalingatuan sa i kaZipunan a ziday, duduc tu kamu nu Zipun pangangan han tu linengsanay a kazizeng”, izaw ku nipangangan tu “tyey-ma”. 1898 a mihcaan, saayaway nu Zipun a kusi tu linengsanay a kazizeng “kung-tyen-ce-cung-sow’ “nisanga’an nu kanatal a batikal pabelien ku hungti, u cayay ku malepunay a batikal patayni han i Taywan.
臺灣腳踏車的傳入始於日治時代，有沿襲日語稱「自轉車」，亦有稱「鐵馬」。1898年，日本第一家自轉車工廠「宮田製銃所」將國產腳踏車呈獻皇太子，零星腳踏車進口臺灣。
1900 a mihca 10 a bulad 5 a demiaday a sinbun patahkalen ku nakahabelut nu linengsanay a kazizeng, malecaday Kwang-kaw malingatu tu tahkal i sinbunan a cudad, itayaway i Tay-pey kuwan pye-men “ayzaay a pye-min zazan” nu patiyamay tu tuki “cyen-cun-ce patiyamay” pahanbay tu lineng sayay a kazizeng, pakatineng tu binawlan mala u saculilan, u sakaput “yen-cen-huy” pabatikal tahkal muculil midang, u aca, nu Ameylikaay a tuud kikayasuyan tu nu Zipun.
1900年10月5日的報紙還將自轉車車禍刊載，相關廣告也開始出現於報章雜誌，當時位於臺北市北門街（今北門路）的鐘錶店「樫村支店」，亦經銷自轉車，顯示一般民眾已視為交通工具，甚至組織「遠乘會」騎車遠足，價格方面，美國進口要比日本便宜。
1905 a mihca 9 a bulad, likisi nu Taywan u saayaway makidem a batikal u sabatikalay a tademaw ci Yen-cen-sen mapatahkal i sinbun. duduc tu piasip nu Cung-tung-bu, 1930 a ziday, Taywan paytulu a luma’an izaw tu ku cacay a batikal, u madayumay tu, itawyaay a siyasing tahkal ku zazan nu patiyamay “tingaka” i cuwacuwa maazih ku micakay anca patayzaay tu pipazengan tu nikacawan a batikal. zikuz namalepacaw Cong-hwa-min-kow cen-bu malimad i Taywan, “lunukay kazizeng”, “batikal” nakamu tayza tu i Taywan, kamu nu tademaw amin mapelu’ ku lyena u “laklyen” han “pangiha nu layak”.
1905年9月，臺灣史上第一個被偷腳踏的車主顏振聲新聞被報紙披露。依據總督府統計，1930年代，臺灣每三戶就有一輛腳踏車，相當普遍，當時的照片也顯示商店街的「亭仔腳」隨處可見購物或運送所騎乘的腳踏車停放。戰後中華民國政府遷臺，「自行車」、「腳踏車」用詞方傳入臺灣，一般民眾稱鏈條脫落的狀況為「落鏈」（臺語發音）。
1990 a mihcaa, Taywan mala kahenulay nu misannga’ay tu batikal i kitakitay, macalap macaliway ku 50%. Taywan a lunukay kazizeng kalalecadan a kawaw pakala tu 700 a lumaan’, lunukay kazizewng a kusi i 2014 a mihcaan nisanga’an a kalisiw katukah Taywan a kalisiw tu 872.5 walwalen, sakatusa ku nipasilsil tu ngangan i kitakit.
1990年代，臺灣成為全球製造腳踏車的重要生產地之一，市占率超過50％。台灣自行車相關業者約700家，自行車工業在2014年產值達新台幣872.5億元，排名全球第2。