u tipid nu ti-cu-du-bu
u tipid nu ti-cu-du-bu鐵路列車
naemekan 歷史
e-lu-s nu sayaway a dadan nu silamalay sapiculu’ a si-tung . 俄羅斯原始的鐵路運輸系統。
1930 a mihcaan nu ing-ku a silamalay a sikakanan a tipid .1930年代英國鐵路餐車。
1807 a mihcaan , ing-ku wiy-l-se tahekal ku sayaway a dadan nu silamalau a tipid .1807年，英國威爾斯出現第一個鐵路列車。
1831 a mihcaan 8ay abulad 9 a demad te-wi-te.ke-li-tun.pu-l-te paculil tu silamalay muculil I dadan nu niw-yi nu aw-l-pa-ni a nulabang a silamalay .1831年8月9日，德威特·柯林頓·普爾德駕駛著火車行駛在紐約的奧爾巴尼客運鐵路線。
1840 a mihcaan , malingatu micukaymas tu nu kikay a pan-haw-ci .1840年代，開始使用機械臂板號機。
1857 a mihcaan , u tademaw malungatu micukaymas tu dadan nu silamalay misa patucek tu dadan u muking t uku sapadadan .
1857年，人們開始使用比鍛鐵鐵軌更堅固的鋼軌。
1863 amihcaan , ing-ku-lun-tun patideng tu sayaway a dadan nu sasay a silamalay , wiydasa u ta-tu-wuy a dadan nu silamalay .
1863年，英國倫敦建成第一條地下鐵路，也就是大都會鐵路。
1864 a mihcaan , ciyaw-ce . M.pu-l-man mitadas misiki tu baluhay a idaway ku kakabian a tipid .
1864年，喬治‧M‧普爾曼設計出一種新型的臥鋪車。
1879 a mihcaan , u sayaway nu kitakit nu dingkiay a silamalay malingatu malineng .
1879年，世界最早的電力火車開始運轉。
1931 amihcaan , sayaway namakay ni nu Walian katukuh nu tipan mulakuwit tu hui-ci-ta-lu nu pen-ke-la -ciya-tan-ciya a silamalay tini i timulan nu huy-cu patideng paculultu .1931年，第一條從東到西橫越非洲大陸的本格拉－加丹加鐵路在南部非洲建成通車。
nu musaungayay a nikasumad 動力演進
sayaway a tipid nu kakacawan sa naw layic , baeketay atu uma ku mutwngtwngay .
初的列車是由繩索、重力或馬匹所牽引。
Katukuh 19 a siki , yadah t uku tipid sumaden tu siwacahay ku mutengtengay .
到了十九世紀，多數的列車都改由蒸汽機車牽引。
tusabataan a siki nu sasayaway , mukilul tu dadan nu silamalay isasa tu nu lala’ idaw ku pilunguc tu simalay tucek nuydaay a sasasikulan ,二十世紀初，伴隨都市鐵路地下化的需求與柴油機專利保護到期，
u dadan nu silamalay ku mutengtengay tu tipid malingaty tu nu dingki atu nu simalay ku sapacakat .
鐵路牽引車輛開始向電氣化與內燃化發展。
Tusabataan a siki tulu bataan a mihcaan , musaungayay malaliyasay a tipid sayaway a micukaymas
二十世紀三十年代，動力分散式列車首次應用。
duduc sa tunikacakatnu ke-ci , tusabataan a siki limabataan a mihcaan malingatu ,
隨著科技進步與發展，二十世紀五十年代始，talakaway a sapisikul tu dingki atu nusimalay hawmaw sa macakat makutay nu siwacahay a kikay .高功率易維護的電力機車與內燃機車逐步取代蒸汽機車。
katukuh tusabataan pitu bataan a mihcaan , hatiniay naming a kanatal nu tudung a dadan nu kisiya maadih naming ku labuay a nikasaungay atu nu dingkiay .
至二十世紀七十年代，大部份國家幹線鐵路皆實現內燃化或電氣化。
Idaw ku duma namakayni nu telay kuhan kyu idaw ku kiyakunikasasulit atu sapilacul idaw ku caay kataneng nu siwacahay a tipid sapiculu ,僅有部分線路因自然條件制約或經濟因素仍殘存部分蒸汽機車運營，
nu cung-ku sadikuday a miculu’ tina dadanan sa nu siwacahay a tipid nayi 2005 a mihcaan 12 a bulad 9 a demiad tini i nay-mung-ku a mitaygu ;例如中國最後營運的幹線蒸汽機車於2005年12月9日在內蒙古退役；
ni-l-ci-li I buyubuyu’an a silamalay idaw kunu in-tuay a siwacahay a tipi sapiculu’ a dadan nu silamalay .
尼爾吉里山區鐵路亦是印度現存少有蒸汽機車運轉的鐵路。
duma a kanatal miliwan tu adidi’ tu micukaymas a tipid a dadan mala naemekan a nisubelid a zaysang , u aaidangan satu kutatelungan .部分國家會保留部分仍使用蒸汽機車的線路作爲歷史遺產，以休閒觀光爲主。
u manamuhay tu s=dadan nu silamaly a labang sa manamuh tu mahiniay a dadan .鐵道迷通常是此類線路的常客。
misanga tu nu dingkiay a kalisiw sayaway tabaki , anu u kung-li ku sausi mahini sa usausi ku nicukaymas sa u sapisanga caay kahacica maselep .電氣化鐵路的最初投資很大，但按每公里計算則是運作成本最低的。
kyu u talakaway a niculil a dadan kya maaymas ku nu dingkiay ,因此只有高流量的線路才適合電氣化，
nu dingkiay a tipid kapah micukaymas i takalaway a dings-ing atu sakatulu a dadan a pacunus tu dingki .
電氣化列車可能使用高架電纜或第三軌供電。
micukaymas tu simalay a batili sa sapihaka tu dingki a kadideng mahaka sa macakat misabaluhay taluayaw .
使用燃料電池驅動的電力機車是機車動力發展的最新方向。
nu simal a batili sa idaw ku sapi haka tu dingki miasik tu kapahay a simal , 燃料電池電力機車既具備電力機車清潔能源的優點，
kapah aca miselep tu niculil nu dadan a telay micunus tu dingki sa inayay ku etan .亦能避免在低流量線路投資電氣化的低回報。
Katukuh 2014 a mihcaan , nu simalay a batili sapihaka sasayaway u nicukaymas tu kalisiw talakaw .
至2014年，燃料電池電力機車的初期成本仍非常高。
pakaynien nu sapihaka ku sausi u cin-wa-te “KW” ku mutengtengay u baeket nida u kung-tun “Ton” ku sausien ku sapahaka tu tangah nu tipid kya idaw ku mu tengtengay ,以動力的單位千瓦特（KW）除以能夠牽引的重量公噸（Ton）來計算動力機車頭的效能稱為牽引能力比，
nu wacahay sa u icelang nida maselep , duma sa nu simalay “nu dingki sapiling ki kapahan ku nu simalay”,
蒸汽機車效能最低，其次是柴油機車（電力傳動比液力傳動效益高），
Nu dingki atu dingki nu malalutinay sa nu sapilacul ku yadahay .電力機車或是電聯車相對而言就經濟的多。
U mahiniay sa cayay patahekal tu duma a sapalineng a inzin .因為不需消耗額外的動能來牽引產生動力的引擎。
mutengtengay pakaynin nu adidiay ku sayaway culuk sa katukuh tabakiay u : “u muculuay tutademaw a hikuki, utubay, kadideng,basu atu tulaku , sakaumah a kadideng , u tigu a kadideng,” siwacahay a utubay, simalay a sapahaka a utubay nusimal a dingkiay a utubay,牽引動能比由小排到大依序為：（客運飛機、機車、轎車、公車與卡車、農用牽引機、拖曳卡車、）蒸氣機車、柴油液力傳動機車、柴油電力傳動機車、
nu dingki a utubay, nu simalay a kapu , talakaway a silamalay, nu dingkiay masakaputay, “muculilay mabaatay a balunga, mibutingay a balunga, muculuay tu simal a balunga” .電力機車、柴油動車組、高鐵、電力動車組（、遠洋客輪、遠洋漁船、遠洋油輪）。
Anu midateng tu tan-wiy a simal atu tan-wiy nupatahekal tu sakalungatu nu dadan nu sulamalay a kadideng ,
若考慮單位燃料或是單位動力的成本來營運軌道車輛，
u adidiay a masakaputay ku sapilaad idaw ku sakapahay a micukaymasay tu sapilacul , 是以小編組來做區間運轉有最佳能量使用經濟效益，
u mahiniay sa sepat ku tipid cacay ku puling nu sausi .也就是4車一編組。
Pahanhan naming I pangiduwan ku dingkiay a kakacawan u kapahay kuyni .每站都停的通勤電聯車最具效益。
u siniwciay atu tuki u kapahay kyu pahanhan I pangiduwan sa caay kasatedep ku dingki ,更具能量和時間效益的是不停站電車，
u mikacaway sa kapah katukuh icuwa katukuh kakatukuhan kya mudebu tasasa ,乘客登車後均直接坐到目的站才停下來，
Kapah cacay a tipid cacay ku upu caay pilunguc tu cayay kalecad a kakatukuhan a kitidaan . 可以一車一編組按需求調度去不同的目的地。