dayday

makayzaay i Wikipitiya
跳至導覽 跳至搜尋

satangahan (主題)[mikawaway-kalumyiti | mikawaway tu kalumyiti sakatizeng bangu]

dayday (kamu nu Hulam: 蟬)

u zuma a kamu (其他語言)[mikawaway-kalumyiti | mikawaway tu kalumyiti sakatizeng bangu]

nu Hulam(中文):

nu Amilika(英語)ːcicada

nu Zipun(日語):セミ(蟬・蝉)

dayday

【學名】蟬:Cicadidae

【mitesekay a nipangangan】Cicadidae

【俗稱】知了或借落子

【tada ngangan】celiw (知了) atu cie-luo-ce (借落子)

kaliwasak a maudip (分部環境)[mikawaway-kalumyiti | mikawaway tu kalumyiti sakatizeng bangu]

廣泛分布於全球溫帶至熱帶地區(已知紀錄約2500種蟬)。

mamin ku kitakit kitidaan nu dayday pasu kadihkuwan katukuh tu kacaledesan a kakitizaan (katinengan i nacudadan han makaala tu tusa a malebut lima a lasubu ku dayday hananay).

一些分布於沙漠地區的種類,當體溫過熱時,會從背板排出多餘的水分,進而達到冷卻及散熱的效果(原理與人類流汗類似)。

idaw kui likelikenan nanay a dayday, anu tada akuti’sa ku udip sa, makayda i kulul a patahekal tu tada yadahay nu nanum, sa kalamkan amabasaw atu mabulasak ku caledas. (mahiniay mahida u tademaw kini kasitanengan).

picidekan (特徵)[mikawaway-kalumyiti | mikawaway tu kalumyiti sakatizeng bangu]

大多數蟬的體型通常不大,成蟲體長多在2至5公分之間,少數種類,例如世界最大的帝王蟬(Megapomponia imperatoria)翼展就達20公分,體長約7公分。

hatidaay tu nu dayday caay namin ka tabaki, mala cilekay henay tanayu ku udip maka alatu tusa katukuh tu lima a kufun, pinaay kiya ku, patinaku tu satabakiay nu kitaki a dayday han u diwan-dayday(Megapomponia imperatoria)cebal han ku sakubad maka ala’ tu tusa a bataan a kunfun, tanayu nu udip han maka ala’ tu pitu a kunfunan.

一樣棲息於南亞地區的一種大型蟬(Tacua speciosa),有「青襟油蟬」或「婆羅洲巨蟬」等名稱)翼展也有18公分,其體長則約4至5公分。

sakalacad tu i Nan-ya kitidaan idaw ku tabakiay a daydaycan (Tacua speciosa),  “idaw ku Cing-cin-yu dayday atu Puo-luo-cu tabakiay a dayday a nganganan”, cabal han ku sakibad maka ala’tu sabaw tu walu a kunfun, tanayu’ nu udip han maka ala’tu sepat katukuh tu lima a kun-fun (公分).

蟬的外骨骼很堅硬,雙翅相當發達,多為透明或半透明,上面有明顯的翅脈。

u pudac nu dayday han atekak, icelang ku sakubad, u tangsep atu pangkiw a tangsepan, i pabaw han maadih ita ku nika tansepan nu sakubat.

udip (身體結構)[mikawaway-kalumyiti | mikawaway tu kalumyiti sakatizeng bangu]

【頭】蟬的頭部寬而短,具有明顯突出的額唇基(clypeus)。

【tangah】tangah nu dayday han ahebal apuyu, katinengan kuni picidek tu angangan nu lilis a bilbil(clypeus).

觸角短,呈鬚狀。口器細長,口器內有食管與唾液管,屬於刺吸式。

apuyu ku ngawa’, mahida u sapisaneng. tanayu ku tuwa’ .u tuwa’ nida, i labu idaw ku ta’nucan atu ta’supaan, milacaday tu sicekaay a tacepcepan.

【胸】胸部則包括前胸、中胸及後胸,其中前胸和中胸較長。3個胸部都具有一對足,腿節粗壯發達。

【baluwang】baluwang han idaw ku nu aywan a baluwang, teban a baluwang atu nikudan a baluwan, micidek ku nuaywan a baluwang atu tabanay a baluwang tanayu sa. tuluay a baluwang idaw namin ku mahtatusaay a kuku’, cepi’ nu batac han tabaki icelang.

【腹部】蟬的腹部呈長錐形,總共有10個腹節,第9腹節成為尾節。雄蟬第1、第2腹節具發音器,第10腹節形成肛門;雌蟬第10腹節形成產卵管,且較為膨大。

【bili】bili nu dayday satanayu sa madicem, pulung han amiasip pulu’ku malalitinay i bili nu batac, saka siwa a batacan mala sadikuday. tamaan nu dayday saka cacay atu saka tusa a batacan u saka sisuni, saka pulu’ a batac han u tatai’an, tayna a dayday can nu saka pulu’ a batac han u laliwawaan, mabuwah tabaki.

【眼晴】蟬的視力相當良好,有五隻眼睛,兩隻複眼和三隻單眼。複眼不大,位於頭部兩側且分得很開。

【mata】mata nu dayday kapah, lima ku mata, tusa ku nika pulungan nu adidiay a mata atu tulu ku masa cacaya a mata, aadidi’ ku mata caay ka tabaki , itida i tangah nu tepal masasu batad ku mata.

sakasisuni (發聲)[mikawaway-kalumyiti | mikawaway tu kalumyiti sakatizeng bangu]

雄性蟬身體兩側有能夠發出很大聲響的發聲構造,主要包括背瓣、腹瓣、鼓膜、發音肌、腱盤、腱突起、腹面調節肌、鏡膜、褶膜、第三氣門、共鳴室等。

tama nu dayday itepalay nu udip taneng misa tabaki tu suni a patideng, tada angangan han i kulul, bili, tatuktukan nu banges, sakasuni nu heci, ulad, heci mutiyung ku ulad, sapikelul tu suni a bili, duhepicay a heci, nika tatepikan nu duhepicaay a heci, saka tulu nu hahanhanan, saka pulun nu sasunian.  

為了發音,牠們常趴在樹幹上,向前或左右扭動腹部來調節發出的聲響;而發出來的響聲常被稱為蟬的「歌聲」,與一般以摩擦方式發聲的昆蟲(如蟋蟀)不同。雌蟬沒有發聲器。

tahkal satu ku suni, idanamin i kilangkilangan, tanu ayawan atu pasayda i kawili kawanan misa tiyuntiyun tu bili mangalay paka sisuni, masuni satu mahida mudadiwau, caay kalecad tunu dumaan anika sasipasip nu suni (mahida’ u pidaduhay) sacaay kalecad. tayna nu dayday nai’ ku sunian.

sakaudip nu dayday (蟬的一生)[mikawaway-kalumyiti | mikawaway tu kalumyiti sakatizeng bangu]

蟬卵多呈白色,長條狀,每種蟬卵期均超過30天,接近孵化時可見若蟲眼睛。

tikuk nu dayday sanglacay namin, satanayu’sa, tuni kasi ti’kukan makaala tu tuluay a bataan a demiadan kya matiti’ u matasa ku ayaw amaadih.

孵化後的若蟲掉落地面後會鑽入土中,並在土中活動很長一段時間(期間稱為幼蟲期)。

matiti’ satu ku dayday mahetik i lala’ sa mucumud i lala’an, matenes i lala’ amaudip (u lutungay a dacdac han).

蟬的一生,極大部分時間是在黑暗的泥土裡生存,此時間少則三年,五年,多則十三、更長則有十七年,若蟲在地下完成四次蛻殼,最後一次是在鑽出泥土,爬到樹上蛻殼。

sakaudip nu dayday han, itida namin kunu heni i duu’tay a lalaan a maudip, i lala’ kuheni amaudip amaudip sa ,saadidiay han tulu a mihcaan, lima a mihcaan, sayadah sa sabaw tu tulu a mihcaan, anu tanayusa makaala tu sabaw tu pitu a mihcaan, masa cilekay henay i lala a kina sepat ku heni amapudac, sadikuday han namaka lala a tahekal, tayda i kilang a mipudac.

這個蛻殼過程在約一個小時,若在蛻殼過程中受到干擾,這隻蟬便會落殘不能飛行,並且無法發聲。

nina nika pudacan maka ala’ tu cacaya a tatukiyan a mapudac, anu mipudac satu mapa bulibul, nina dayday han namaka kilang maheti hida satu caay bahel, caay tu kasuni.

終齡若蟲會在適合的時間爬出土壤,進行蛻皮。

sadikuday nu cilekay aytida i tanengan a tatukian namaka lala’ muculal, sa malingatu mapudac.

蛻皮的最後階段:晾乾翅膀,此時成蟲體色也會慢慢轉深。

sadikuday nuni ka pudacan, pawali tu sakubat, nina masa cilekaya a kulit hamaw sa amasumad.

蛻殼後的蟬生命極其短暫,最長壽的蟬約60-70天。

nunika pudacan tu a dayday apuyu ku saka udip nida, satanayuay amaudip han maka ala’ tu enemay a bataan katukuh tu pituay a bataan  kuni ka uipan nuheni.

蟬用它尖尖的產卵管插於樹梢產卵,蟬卵到第二年春天才會孵化出幼蟲,也叫若蟲,若蟲潛入樹根處的泥中,開始它漫長的地下生活。幾年,或十幾年。

dayday a han u madicemay a laliwawaan mapa hecek i cangan nu kilang a siti’kuk, siti’kuk satu tu saka tusa a mihcaan nu sadingsing kya madidi’ mala cilekay, u cilekay han kuyda, anu micumud i lamit nu kilang a lala’an, malingatu tu mihcaan amaudip i lala’. anu pina tu a mihcaan, aatu pina nu sabawan a mihcaan a maudip.


sakatalawan nu dayday (蟬的天敵)[mikawaway-kalumyiti | mikawaway tu kalumyiti sakatizeng bangu]

蟬的天敵有鳥類、捕食性昆蟲、節肢動物、兩棲類、微生物等,當然最大的天敵還是人類。

sakatalawan nu dayday han u ayam, mukanay tu cilekay sisakubaytay, mahidaay u beded, mahidaay u balaud, mimuni’ay tu udipay a cilekay, satabakiay nu saka talawan nu dayday han u tademaw tu. [1]

namakayniay a nasulitan nasakamuan atu natinengan (參考來源)[mikawaway-kalumyiti | mikawaway tu kalumyiti sakatizeng bangu]

Magicicada cassini female ovipositing