Nan’ao

makayzaay i Wikipitiya
跳至導覽 跳至搜尋

Nan’ao(南澳鄉)

Nan’ao a sakuwan ku Yilan. kumud nu kalesakan, 716.07 km². (kalesakan nu linpanti 637.26 km², kalesakan nu pawliwti 65.15 km²), u kasabinawlan, 4,807 ku tademaw. u kasalumaluma’ sa, 1,498 ku luma’. ilabu nu kasaniyazu’ nu siyang sa, 4,487 ku ingcumin a tademaw. u kasabinawlan, Pakalatu 93%(Tayal) ku kasabinawlan. u atu Tayal ku sakalaniyazu’.

nikasakuwakuwan[mikawaway-kalumyiti | mikawaway tu kalumyiti sakatizeng bangu]

Nan’ao mala 7 a cuwen atu 13 ku niyazu’. kina 13 a niyazu’sa, Tpihan(塔壁罕部落), K’babaw(庫巴博部落), Pyahaw(比亞豪部落), Ryohen(流興社部落), Buta(武塔部落), K`yang(金洋部落), Kmuyaw(莫瑤部落), Guguc(哥各滋部落), Kngungu(各姆姆部落), Hagaparis(哈卡巴里斯部落), Kinus(基諾斯部落), B’bukeykay(巴博凱凱部落), Kb’bu(庫巴博部落).


南澳鄉(泰雅語:Kbbu'[1]),為臺灣宜蘭縣下轄的一個鄉,位於宜蘭縣最南端,是宜蘭縣面積最大、人口最少、人口密度最低的行政區,在全國所有三級行政區之中,人口密度居全國倒數第五,面積則高居全國第八。該鄉屬宜蘭縣山地原住民鄉之一(另一個為大同鄉),境內居民以台灣原住民泰雅族為主。

u Nan’ao hananay a kenis (kamu nu Tayal: Kbbu’), itiniay tu nu Taywan Gilanayay makuwanay a kenis, satimulanay nu Gilan, u saahebalay ku kitidaan itida, saadidingay ku kaidaw nu tademaw, u nikacacelcel a masausi sa kainayian a yakuba, i kanatal a nikapulungan masatuluay kakuwanan i nu sihuan a sausi sa, masa nu dikudanay sakalima ku mapasilsilan ku katuud nu tademaw, u kakitidaan sa sakawawalu ku nipasilsilan nu ahebal, ina kenis sa u Gilan a sihu ku mamikuwan, sakay nu buyu’ay a kitidaan (u duma sa ya Datong a kenis), i kasaniyadu’ sa u Taywanay nikaidawan tu a binacadan ya Atayal ku sasitungus.

nu laylay (歷史)[mikawaway-kalumyiti | mikawaway tu kalumyiti sakatizeng bangu]

文獻上南澳地名,開始見於清嘉慶15年(1810年),當時因此地位居蘇澳之南,便稱為大南澳。大正元年(1912年),改稱南澳,昭和7年(1932年)成上一社,名曰南澳社,南澳這個地名就為大家所接受。

masulitay i ulic sa ina Nan’ao hananay a kitidaan a nipangangan sa, kalingatuan sa mapaadih tu i kaHulaman nu hungtiay ya Ci-ya-cing sabaw lima a mihcaan (1810 mihcaan), sakasaan sa u nikakitidaan masa nutimulan nu Su-aw, kiyu sipangangan han tu yatabakiay a Nan’ao han. i kaDipunan kasayawan nu Ta-ceng a mihcaan (1912 mihcaan), sipasumad han ku ngangan nu kenis u Nan’ao, i Siw-he pituay a mihcaan sa (1932 a mihcaan) sikadeng tu kaayawan a bansiya, kasingangan tu ya Nan’ao a bansiya, kiyu kakayda satu ku katuuday a maylayap tu pabaluhay a nipanganganan tuyni.

清治時期隸屬「後山」範圍之內,長期間維持部落社會的型態。台灣開港之後即有少數之歐洲人發覺南澳為無政府地帶,因而企圖在此真空地區建立小殖民地,而有大南澳事件的發生。

i kasumamadan sa nu Hulam a makuwan masa (nakaay) ku salangat nu labu, katenesan sa u kasaniyadu’ ku nikalalacal. katukuh i kasanga'an nu minatu sa, idaw ku adidingay nu Amuhuwan a tademaw, makaadih tu Nan’ao a kenis mahida u nayi'ay ku cen-hu a mikuwan sananay, kiyu maydih a itini patideng tu sapalatubangan a kitidaan, sisa kaidawan niya katabakiay a kawaw ya Ta-Nan’ao mangangayaw a kawaw.

清治末期,清國政府厲行開山撫番政策,同治13年(1874年)清軍入侵南澳溪北岸,南澳泰雅族人出草反抗。光緒16年(1890年)劉銘傳派兵入侵,焚燒部落,清軍搶奪糧食等物資。

nipikuwan nu hungtiay i sanudikudan tu sa, ya cen-hu nu Hulam misabalucu’ a mikelec tu nikacaay pisulul nu binacadan a cedang, kasingangan nu Hulam ya Tung-ce 13 a mihcaan (1874 mihcaan), u hitay nu Hulam midebung i satimulan nu Nan’ao asauwac, nika ya Nan’aoway a binacadan sa militapat tu midebungay nu tayniay. i Kuwang-syu 16 nu mihcaan (1890) a mihcaan, ci Liw-min-cuwan hananay miucul tu hitay a midebung, tuduhan ku niyadu’, papicebisen ku hitay tu silacul nu binacadan atu kakanan.

日治時期大正6年(1917年)宜蘭廳下新設南澳支廳,支廳位置在大南澳地區的浪速(Naniwa,今蘇澳鎮朝陽里)。大正9年(1920年)施行州郡街庄制,改為台北州蘇澳郡蕃地。戰後,台北縣南澳鄉正式成立,民國39年(1950年)又改隸於宜蘭縣之下。

i kaDipunan a ziday u Ta-ceng enem a mihcaan (1917 mihcaan), nu Gilan makasasa a nipatideng tu sapikuwan ya Nan’ao mamiedapay tu sakikawaw, u kakitidaan a nipatideng sa, i Lang-su (浪速) (Naniwa , i aydaay nu Su-aw ya Caw-yang-li han). i Ta-ceng siwa a mihcaan (1920 mihcaan) misaheci tu sakatalakaw nu likec, kiyu sipasumad han tu sanu Taypakay makay sasa ku Su-aw a makuwan. nadikudan malalais sa, ina Taypakay Nan’ao a kenis sa malutatenga'ay tu pahecek, nu kaHulaman i 39 a mihcaan (1950 mihcaan) mapasumad aca ku mamikuwanay nu talakaway sipataydaen i Gilan ku mamikuwanay.

daduducan a kubu (行政區)[mikawaway-kalumyiti | mikawaway tu kalumyiti sakatizeng bangu]

分為東澳地區(東岳)、南澳地區(南澳、碧侯、金岳、金洋、武塔)、澳花地區(澳花)。

nilasican tu daduducan a kubu sa, pakay i Tung-aw a kenis (Tung-ye) atu tina Nan’ao a kenis (Nan’ao, Pi-hou, Cing-ye, Cing-yang, U-ta), atu Aw-huwa a kenis (Aw-huwa).

u Tung-aw a kenis (東澳地區)[mikawaway-kalumyiti | mikawaway tu kalumyiti sakatizeng bangu]

位於南澳鄉北區,因日治時期的漢原分治政策,大致上以台9線蘇花公路為分界,西側的山區今劃為本鄉東岳村,東側的沿海地區今劃為蘇澳鎮東澳里。1913年由哥各朱社頭目哈泳.巴達(Xayun-pata)所創立,過去稱伊藥(lyo),因東澳山中盛產貴重藥草lyo (金線蓮)而得名,隨著金線蓮的減少,現今通常以多必優為名。

kitidaan sa i Nan’aoway kasaamisan, iti kaDipunan a pikuwan palaliyasen ku layak atu binacadan kasacedang, kahidaan sa sipakay nu Taywanay sakasiwa a dadan ya su-huwa hananay ku salaedan, nutipan sa masa nu buyu’ay a kubu i kenis ya Tung-ye a niyadu’, nuwalianay mililisay tu sadipasan nu bayu siwada pakulitan tu nu Su-aw a kenisay a niyadu’ u Tung-aw-li han. i 1913 a mihcaan namakay ya ke-ke’-cu a niyadu’ nu tumuk ci Ha-yung.pa-ta (Xayun-pata) a nipatidengan, i naayaw sa sipangangan han tu ya I-yaw (Iyo), na sikaidaw nu buyubuyu’an tu katekesan nu lutukay a sapaiyu Iyo (Cing-siyen-liyen) kasingangaan, kaselepan tu kina Cin-siyen-liyen, i aydaay satu u ya Tu-pi-yu satu ku kasasingangan.

Nan’ao hananay a kenis (南澳地區)[mikawaway-kalumyiti | mikawaway tu kalumyiti sakatizeng bangu]

位於南澳鄉中區,是全鄉的中心與人口主要聚集地,鄉治所在地位於南澳村。因日治時期的漢原分治政策,大致上以台9線蘇花公路為分界,西側的山區今劃分為南澳、碧候、金岳、金洋、武塔等五村;東側的沿海地區今劃為蘇澳鎮朝陽、南強等兩里,這七個村里合稱為大南澳地區。主要居民為泰雅族南澳群。

u eneng sa itini tatebanan nu Nan’ao, masa nu kahaminan nu kenis sasaupuan nu binawlan musinsi pacudad atu kalabangbangan a kitidaan, u sakuwan tu tuudtuud itini i Nan’ao a niyadu’ musaculil. nasipikuwan nu Dipun kiyu palaliyasen ku Layak atu Yincumin ku nisacedang, sipakay nu Taywan siwa hananay a dadan ku salaedan, nutipan pasay nu buyubuyu’an sa siwada a pakulitan tu ya Nan’ao, Pi-hou, Cing-ye, Cing-yang, U-ta lalima ku kasaniyadu’, nu kawalian sa siwada a pakulitan tiya kenis nu Su-aw a Caw-yang atu Nan-ciyang, kapulungan nina niyadu’ sa mala nu katabakian a Nan’ao a kitidaan. u sakahenulan sa sienengay itini nu binacadan sa u Atayal nu Nan’ao.

Aw-huwa a kubu (澳花地區)[mikawaway-kalumyiti | mikawaway tu kalumyiti sakatizeng bangu]

位於南澳鄉南區,與花蓮縣秀林鄉和平村以和平溪(大濁水溪)為分界,本地區行政區劃為澳花村,主要居民由原來的莫瑤社(Moyau )、巴玻凱凱社(Babo-Kaikai)、巴波里奧社(Babo-Lelao庫巴玻)、利有亨社(Leyoxen)、太魯閣群(Taroko)遷入後組成。

u eneng sa nutimulan nu Nan’ao, picapian tu nu Kalingkuay ya Siw-lin He-ping hananay a niyadu’, sisabalad tu ya He-ping a sauwac (Ta-cu-sui a sauwac) kasilaedan, nu itiniay a nipaduducan sa u Aw-huwa a niyadu’, sasitungus nu binacadan sa namakay i Mu-yaw a kitidaanay (Moyau), atu Pa-po-kay-kay a kitidaanay (Babo-KaiKai), Pa-po-li-aw a kitidaanay (Babo-Lelao), Li-yu-heng a kitidaanay (Leyoxen), atu mabulaway nu Teluku (Taroko) namabulaway a kasaupuan a kasahida.

Sayun hananay a kakungkungan (莎韻之鐘)[mikawaway-kalumyiti | mikawaway tu kalumyiti sakatizeng bangu]

莎韻之鐘,該故事發生於1938年台灣日治時期的台北州蘇澳郡蕃地リヨヘン社,一名泰雅族少女莎韻·哈勇(サヨン,sayon)因替日籍教師田北正記警丁(柿田警手)搬運行李,不幸失足溺水。台灣總督為褒揚其義行,頒贈予當地的紀念桃形銅鐘,該鐘即稱莎韻之鐘。

ina Sayun hananay a kakungkungan, ina kungku a nikalalekalan sa iti 1938 a mihcaan nu tatukian, i Taywanay nu Dipun pikuwan, masa nu Taypakay a cu Su-aw hananay a kitidaan a bansiya, masacacayay nu Atayal a binacadan, ci Sayun·Hayun (Sayon) na miedap tu ya saydang nu Dipun ci Tiyen-pi-ceng-ci a tayling mipadang muculu tu tuudtuud, nacaay pihaymaw sa sikahetik i sauwac mapalid. ya Taywanay a satalakaway nu mikuwanay idaw ku nipakawlah tu nikasenengan a kawaw, sikining tu sapabangbang tu sakay paayaw tu itidaay nu masalupasay a tuki, ya tuki sa masa nu aydaay nipanganganan tiya Sayun hananay a tuki.

本僅為短短一則地方新聞的泰雅族少女溺水意外,經刻意報導後,被台灣總督府用來宣揚理蕃政策的成功,並與國歌少年雙雙成為皇民化政策的宣傳樣本。

na masa nu adidiay iti kenisay a singbun, nu kapalid a wawa i sauwac a kungku sa, sipabalucu’an tu nu pabangbangay a pahusu, kiyu sipabinawlan han nu satalakaway a paadih tu nikalekuan, nu misanga’ay tu binacadan sananay a cedang, kakayda satu sipalecad tu dadiw nu kanatal atu nikabelecan nina kawaw masa nu Hungtiay nu Dipun sapabinawlanay a papisulul tu aadihan.

namakayniay a nasulitan nasakamuan atu natinengan[mikawaway-kalumyiti | mikawaway tu kalumyiti sakatizeng bangu]