Haiti

makayzaay i Wikipitiya
跳至導覽 跳至搜尋
Flag of Haiti.svg
u hata nu Haiti

u Haiti (海地) sa ilabu nu Congnanmeico, itiza i 19 00 N, 72 25 W

u ahebal nu lala’ mapulung sa 27,750 sq km

u ahebal nu lalaay sa 27,560 sq km, u ahebal nu nanumay sa 190 sq km

hamin nu tademaw sa 10,485,800.

kakalukan umah sa 66.40%, kilakilangan umah sa 3.60%, zumaay henay umah sa 30%

u cabayay a kanatal nu Taywan.

tapang tusu nu kanatal (首都)[mikawaway-kalumyiti | mikawaway tu kalumyiti sakatizeng bangu]

u tapang tusu nu kanatal sa u Port-au-Prince.

kakininan nu kanatal demiad (國家紀念日)[mikawaway-kalumyiti | mikawaway tu kalumyiti sakatizeng bangu]

kakining nu kanatal demiad sa 1 bulad 1 demiad.

tabakiay a tapang nu kanatal (元首)[mikawaway-kalumyiti | mikawaway tu kalumyiti sakatizeng bangu]

u tabakiay a tapang nu kanatal (congtung) ayza sa ci Jovenel Moïse, micakat a demiad sa i 2017 a mihca 2 bulad 7 demiad.

Haiti 海地[mikawaway-kalumyiti | mikawaway tu kalumyiti sakatizeng bangu]

海地共和國(法語:République d'Haïti;海地克里奧爾語:Repiblik Ayiti),通稱海地,是位於加勒比海的島國。全境位於加勒比海第二大島伊斯帕尼奧拉島(又稱海地島)西半部,東與多明尼加共和國接壤。

Haiti masapulungay masakaputay a kanatal “Ba-kou a kamu: République d'Haïti Haiti Repiblik Ayiti”  Haiti han,  itizaay i cya-le-pi-hai a kanatal. mahamin u hekal itini i cya-le-pi-hai u sakatus tabakiay a subal nu I-s-pa’-ni-ou a subal “ u Haiti han aca” satipan tu pangkiw, nutimulan atu tuo-min-ni-cya masapilungay masakaputay a kanatal matatules ku lala’.

海地人的原生種族為阿拉瓦克人,自西班牙入侵後原住民急速減少到已經滅絕,殖民主為了補充勞力並自非洲引進大量黑奴,海地從此變成黑人國家,開展農業經濟。海地為世上第一個非裔黑人主導,奴隸起義建國的國家,和加勒比地區第一個獨立的地區。在2012年,海地更宣布其有意尋求在非洲聯盟的準會員地位。

Haiti a tademaw nauyzaanay tu a binacadad u Ala-wa-ke a tademawan, nanidebungan nu si-pan-ya a tademaw hawsa Yin-cu-min kalamkam satu mawada a malawpes, micumuday a tademaw a micunus tu mikawaw tu mangeluay satu Bei-cou katuud ku nipacumud tu lemeniay a kuli, u Haiti namahizasa mala u lumeni’ay tu a tademaw ku kanatal, malingatu tu palahad tu malukay cin-ci. Haiti i kitakit u saayaway u Bei-cou  a ilic lumeni’ay a tademaw ku mikeliday, u kuli ku palekalay patizengay tu kanatal, atu cya-le-pi-hai a kakitizaan u saayaway misatekeday a kakitizaan. i 2012 a mihcaan, Haiti sangaleb a musakamu sibalucu’ a mikilim misalunguc tu i Bei-cou-lin-mung a misilic tu sakaput a tademaw tu aenengan.

海地是美洲唯一以黑人為主體民族(95%以上)的共和國。然而,該國與隔壁拉丁裔為主的多明尼加發展上卻有著天壤之別,海地是美洲唯一的極度貧窮國家,2015年人均年收入804美元、處於低人類發展指數,是世界上最低度開發國家之一。2019年,海地的人均預期壽命為64歲。

Haiti u Mei-cuo uyza dada’u lumeni’ay a tademaw ku tapang nu binacadan 95% ka i pabaw” masakaputay mapulungay a kanatal. saaca, uynian a kanatal atu tapiingay a La-tin a iluc ku angangan nu Tu-min-ni-cy uyni u palahad masazuma caay kalecad, Haiti nu Mei-cuo uyza dada’ u sapakuyucay a kanatal. 2015 a mihcaan u tademaw palalecad tu paymihcaan micumuday a kalisiw 804, u saisasaay nu tademaw a tinsu nu palahadan, kitakitay u sainai’ay nipalahadan a kanatal a cacay. 2019 a mihcaan, Haiti a tademaw palalecad tu paliayaw a nikauzipan a mihcaan enem a bataan izaw ku sepat.

laylay(歷史)[mikawaway-kalumyiti | mikawaway tu kalumyiti sakatizeng bangu]

海地原為印第安人部落阿拉瓦克族居住地。1492年哥倫布航行至此,將該島命名為伊斯帕尼奧拉島(西班牙島),1502年正式成為西班牙殖民地。受天花影響,缺乏免疫力的阿拉瓦克族絕跡。西班牙人遂從非洲販運大量黑奴,成為島上主要的勞動力。

Haiti nauyazan u In-ti-an a tademaw niyazu’ u A-la-wake a binacadan ku muenenngy. 1492 a mihcaan Ke-lun-pu payhikuki paybalunga teyni itini, uynian a subal pangangan han Hispaniola a sumal “si-pan-ya”, 1502 a mihcaan tatengaay mala u micumuda nu si-pan-ya. namalilid nu penu’ a imelang nai’ tu ku  icelang nu uzip nu A-la-wa-ke a binacadan  malawpes tu. Si-pan-ya a tademaw pakayza  i Bei-cou pacakay tu lumeni’ay a kuli, mala misakakawaway tu mangeluay a kawaw nu subal.

1697年根據勒斯維克條約,海地被割讓給法國。1791年黑人領袖杜桑·盧維圖爾領導海地人發動獨立戰爭,成為拉丁美洲最早爭取獨立的國家。1804年,起義軍攻占太子港,宣布獨立,成立共和國。

1697 a mihcaan duduc tu katatelek nu Le-si-wi-ke,Haiti mapakeli pabeli tu Ba-kou.1791 a mihcaan lumeni’ay a Cunnng-tung ci Tusan-Luwi-tu-al a mikeliday Haiti a tademaw mulekal misateked a mingayaw, mala u La-tin-Me-cuo u saayaway a miala tu sateked a kanatal.1804 a mihcaan, palekal tu hitay a micumud miala tu Tay-ce a minatu, musakamu amisateked, patizeng tu masapulungay masakaputay a kanatal.

海地獨立後,未能建立起有效的民主體制,政局動盪,獨裁者不斷上台不斷被推翻,據統計,從海地獨立到1915年一百年間,共有近90位統治者相繼上台。1957年,依託軍隊,杜瓦利埃贏得1957年海地大選,作為民間運動領袖,當選為海地總統,建立起家族統治,直到1986年被推翻。

Haiti namisateked hawsa, caay patizeng tu sipucay nu binawlad ku ngangaan a nizatengn, mahuyahuy tu ku kawaw nu cin-ce, u mikuwanay kakutaykutay sa mala u mikeliday duduc tu pulung nisulitan, namakay misateked ku Haiti katukuh 1915 a mihcaan tu cacay a lasubu a mihcaan, pulung izaw macapi tu 90 ku tademaw makakutay malaCungtung. 1957 amihcaan, I-Tou a hitay, Tu-wa-li-ai pakademec tu 1957 a mihcaan misingkiw ku Haiti, mala u mikelada a kawaw nu binawlan, mala u Cung-tung nu Haiti, patizaeng palekal tu nu lalabuay nu luma’ ku mikuwanay, katukuh 1986 a mihcaan mapabelin tu.

hekal a lala’(地理)[mikawaway-kalumyiti | mikawaway tu kalumyiti sakatizeng bangu]

海地位於伊斯帕尼奧拉島西部,國土面積27,750km²,其中27,560km²是陸地,190km²內水。海地的海岸線長1,771km,與鄰國多米尼加的邊境長360公里。海地所在的伊斯帕尼奧拉島西部海岸十分曲折,但是沿海只有少數幾個附屬島嶼。海地屬於科迪勒拉山系的中段,具有明顯的山地特徵,分為四條大致平行的東西走向山脈。

Haiti itini i Isi-pa-ni-ola a subal tu nutipan, lala’ nu kanatal 27,750 ka kaahebal, u zuma i hekalay a lala’ 27,560km, 190km lalabu a nanum. Haiti a dadipasan a katanayu’ 1,771km, atu belaw a kanatal Tu-mi-ni-cya i lilis nu kanatal a katanayu 360 a kungli. Haiti a kakitizaan tu Is-pa-ni-au-la a subal u satipan a dadipasan malikakung ku zazan,nika u lilis nu bayu caay ka pina ku zumaay a sulal.Haiti tungus nu Ke-ti-le-la-sanay nu tebanay, mahapinang ku wayway nu buyu’ a lala’, malasepat ku malecaday a buyu’ nuwalian satipan muculil pasayza i buyu’.

cin-ce(政治)[mikawaway-kalumyiti | mikawaway tu kalumyiti sakatizeng bangu]

 按照1987年制定的海地憲法,海地是一個單一制共和國,總統為國家元首。行政權由政府實行,政府首腦為總理。立法權由政府和國民會議的參眾兩院分享。

cin-ce kilu tu 1987 a mihcaan nipahecekan tu Haiti a hulic, Haiti u cacayay a leke nu  

masapulungay masakaputay a kanatal, Tung-tung u ngangan nu kanatal. situngusa tu kawaw u cen-bu ku mikawaway, ce-bu nu sitangahay u Cung-li, situngusay a pahulic u cin-bu atu tatengilan tu binawlan u milahizaay a binawlan tusa ku Li-baw-yen ku pawadaay.

mikawaway (行政)[mikawaway-kalumyiti | mikawaway tu kalumyiti sakatizeng bangu]

海地總統由選民通過直接選舉產生,任期為5年,最多連任兩屆。總理人選由總統指定,國民會議批准。總理任命各部部長和國務秘書,其執政綱領需要得到國民會議的信任案批准。

Haiti a Cung-tung u binawlan ku misingkiway maawas tu nipisangkiw kakelu satu mala Cung-tung, lima a mihcaan malaCung-cung, sayadahay mala Cung-tung kina tusa a kelad. u Cung-li a tademaw u Cung-tung ku panutekay, u Kuo-min huy-yi ku patubeliay. Cung-li ku situngusa tu sakakapu a sakakaay atu mikawaway nu kanatal a misu,  mikawaway tu cin-ce a milala tu Kou-min-huy-yi’ tuni u palatatenga tuynian a kawaw a misulul.

cin-ci (經濟)[mikawaway-kalumyiti | mikawaway tu kalumyiti sakatizeng bangu]

海地是世界上最低度開發國家之一。聯合國開發計劃署的人類發展指數評價中,海地在177個國家中名列第153位。2004年,海地的GDP(按購買力計算)為120.5億美元,排名第145位;人均GDP為380美元,排名第150位。2004年海地通貨膨脹率為22%,外債為14億美元。十分之七的海地人每天收入只有一至二美元。

Haiti i kitakit u saadidi’ay a nipalahadan a kanatal. u pulung a sakapu a kanatal palahaday milekakawaw a tademaw palahad tu nisulitan a aca, Haiti i 177 a kanatal u pasiluc a ngangan saka153. 2004 a mihcaan, Haiti a GDP “ u nipaasip tu picakay” 120,5 a i’k ku kalisiw, pasiluc tu ngangan saka145 , palalecad tu tademaw GDP 380 ku kalisiw, pasiluc tu ngangan saka150.2004 a mihcaan Haiti u katumus tu sakalacal nu tuud u lili 22%. nuzuma a tadeh 14 a i’k ku kalisiw.cacay batan a pitu nu Haiti a tademaw paydemaad u micumuday a kalisiw cacay katukau tus a kalisiw dada’.

在1791-1802年海地黑人起義期間,北部乾燥平原上的白人建立的灌溉系統被黑人奴隸破壞,至19世紀初因老化失修被徹底廢棄,導致占海地人口50%的北海地人只能在占全國耕地總面積17%的耕地上生活。

i 1791-1802 a mihcaan Haiti u lumeni’ay a tademaw nu palekalan a demiadan, nuwamisan maacak ku enal u salengacay a tademaw patiseng tu sapananu a zazan mapeci’ nu kuli nu lumeni’n a tademaw, katukuh i kasumamadan tu 19 a mihcaan tu kalingatuan sayhan balakitu caay sangaen bakah hantu, macalap tu ku Haiti u tademaw 50% nuwamisan a Haiti macalapay uyza dada’ mahamin a kanatal a nikalukan pulung nu hekal 17%  mauzip itiza nikalukan a lala’.

1915年-1934年美國占領海地期間,白人重新在海地北部建立了一些大農場,其面積占全國耕地的7%,但提供了海地全國30%的農業產量。雖然又要過著出口給美國白人貿易商的日子,但海地這下才基本保住溫飽。

1915 a mihcaan-1934 a mihcaan Me-kou pialaan tu Haiti a demiadan, salenngacay a tademaw muliyaw pabaluhay i Haiti a nuwamisan patizeng tu zuma a sakalukan palumaan, u hekal ka ahebal macalap maham a kanatal a sakaluk a lala’ tu 7%, nika pawapen tu Haiti mahamin kanatal u nipalumaan nikalukan 30%. kanahatu  patahkal pabeli tu Mei-kou salengacay a tademaw paliwal patiyam a demiad,  nika Haiti mahini hawsa a mabecul tuway.

1987年之前,海地國內生產的稻米仍能供應國內需求,因此當時海地人以稻米為主食,但美國前總統柯林頓任內(1992年-2000年),柯林頓政府施壓海地政府調降美國稻米進口關稅從35%到3%,美國產稻米過於強勢,竟佔海地民眾稻米年消費總量40萬公噸的4分之3。農業生產基礎完全被摧毀,柯林頓在聯合國駐海地特別大使任內因此道歉。

ayaw nu 1987 a mihcaan, Haiti a kanatal izaw ku belac mahiza tu pawapen tu kakaydihan nu kanatal, uyza satu yumahiza Haiti a tademaw u belac ku kakanan, nika ayaway a Cung-tung nu Mei-kou ci Ke-lin-tun tu kala Cung-tungan hena “1992 a mihcaan-2000 a mihcaan” ci Ke-lin-tun cen-bu mipenec tu Haiti a cin-bu paselep tu nu Mei-kou a belac micumuday a sata pakay 35% katukuh 3%, Mei-kou yadah ku kaizaw nu belac, kaydahan ku nu Haiti a binawlan a belac mihcaan tu picakay pulung tu kayadah sepat a bataan kungtun u sepat hun a tulu. ka izaw ku nikalukan angangan mahamin malasawad, ci Ke-lin-tun i kapulung sakaput a kanatal itizaay a Haiti misacidek i kadayhiwan nu kanatal satu a miyumali.

tademaw(人口)[mikawaway-kalumyiti | mikawaway tu kalumyiti sakatizeng bangu]

根據2008聯合國報告估計,海地的人口980萬,分布非常稠密。大多數人居住在沿海地區和山谷的平原。大約95%的海地人是西非黑人的後裔,剩餘大多是穆拉托人。93%的海地人住在農村和2,000人以下的小城鎮。85%的人口從事農業。穆 拉托人地位高,多數住在太子港從事政治和工商業,黑人住在叫康拜特的西非式小村。海地人按黑人血統區分,黑人血統7/8的馬拉布,3/4的格里夫,1/2的穆拉特,1/4的夸特龍,1/4的穆斯蒂夫。

duduc tu 2008 a mihacaan masapulungay masakaputay a kanatal papelu tu nisulitan.Haiti a tademaw 980 a emangan, paliwasak mazekec  ku tademaw. katuu day a tademaw muenengay mililis tu bayu a kakitizaan atu masaenalay a diheb nu buyu’. pakala tu 95% nu Haiti a tademaw nu satipan a Bei-cou u iluc nu lumeni’ay a tademaw, u liwan katuud ku nu Mula-tuo a tademaw. 93% nu Haiti a tademaw mueneng itiza i malukay a niyazu’ atu 2,000 ku tademaw i adidi;ay a Tu-se. 85% a tademaw u kaluk ku kawaw. Mula-tuo a tademaw talakaw ku aenengan, katuuday mueneng i Tay-ce a minatu mikawaw tu cen-ce atu kusi paliwalay, lumeni’ay a tademaw nueneng i Kang-pay-te nu satipan u adidi’ay a niyazu’. Haiti a tademaw kiluw tu makay nu punaay a lemeni’ay a tademaw a pasazuma, makay punaay a lumeni’ay a tademaw payhun ⅞ u La-pu, ¾ u ke-li-bu, ½ u kow-te-lung, ¼ u Mu-s-ti-bu.

u sangku (宗教)[mikawaway-kalumyiti | mikawaway tu kalumyiti sakatizeng bangu]

約85%的海地人口宣稱信仰基督教,絕大多數目前從屬於羅馬天主教。海地也有相當多非常虔誠的天主教徒,國內亦有不少殖民時期建立的天主教堂。

pakala tu 85% u Haiti a tademaw musakamu u singku u ciwlu, katuuday a tademaw i mahini u tingsikiw amin. Haiti katuud ku mitesekay ku singku tu tingsikiw, kanatalay katuud ku midebungay a tademaw, tuyzaan a mihcaan patizeng tu tingsikiw.

另有相當數量海地人信奉伏都教(又稱巫毒教)。這種起源自非洲的傳統多神崇拜,同時融入了一些源於天主教文化傳統的魔鬼崇拜的元素,因而為傳教士所不齒。 該教因法國人由非洲擄走大量黑人到法國的殖民地做奴隸,從而傳入海地。前總統老杜瓦利埃就曾利用此崇拜,建立名為「通頓馬庫特」(吃人魔王)的私人武裝,嚴格控制人民。

u zuma izaw ku katuuday u Haiti a tademaw ci singkuay tu bu-tu cyaw “ u uw-tu-cyaw han”. u lalekalan nu mahiniay makay Bei-cou nu kasumamadan nu bablaki u yadahay a kamisama a tabaungan, imahini micumud tu nu zumaay makayniay i tingsikiw a lalangawan nu kasumamadan nu babalakiay nu Dituay a pibaungan ku mahiniay, satu u lindusi a tadema cay palatatenga’. uyniay a tingsikiw sayhan u Ba-Kou a tademaw u Bey-cuo miala tu katuuday nu lumeni’ay a tademaw tayza i Ba-Kou u micumuday a tademaw malakuli,nama  mapalaylay i Haiti. ayayaw a Cung-tung ci Law-tu-wa-li-ay nauyzaay uyni u pibaungay, patizeng tu ngangan tu “Tung-tun-ma-ku-te” “ mukanay tu tademaw a ditu” nu uzipay a nizatengan, mikedec mipenec tu tademawan.

caculilan(交通)[mikawaway-kalumyiti | mikawaway tu kalumyiti sakatizeng bangu]

海地的交通並不發達。該國只有一條長約135公里的鐵路,從太子港向北通往阿蒂博尼特平原的韋雷特。由於乘客人數下降,這條鐵路在1960年終止了客運服務(該年的乘客只有2,200人次)。在北方的甘蔗和劍麻種植園中,有總長度約120公里的私有窄軌鐵路。

Haiti a caculilan caay ka cakat.uyzaan a kanatal uyza dada’ cacay u silamalay a zazan pakala tu 135 kungli, makay Tay-ce a minatu pakay nuwamisan sakatayza i A-ti-po-si-te a enal nu Wi-lei-te. u mikacaway a labang maselep tu, uynuan silamalay a zazan i 1960 a mihcaan hatizatu ku kawaw nu mitupinay tu labang a basu ( uynian a mihcaan u mikacaway a labang 2,200 ku” tademaw. i nuwamisan u tebusatuatu nipalumaan tu ciye-ma, u pulung nu tanayu’ pakala tu 120 kung-li izaw ku nu uzipay likecuay zazan nu silamalay.

malalitin tu ihekalay atu zumaay a natinengan[mikawaway-kalumyiti | mikawaway tu kalumyiti sakatizeng bangu]