Norway

makayzaay i Wikipitiya
跳至導覽 跳至搜尋
Flag of Norway.svg
u hata nu Norway

u Norway (挪威) sa i labu nu O-Cuo (歐洲), itiza i 62 00 N, 10 00 E.

u ahebal nu lala' mapulung sa 323,802 sq km.

u ahebal nu lala'ay sa 304,282 sq km, u ahebal nu nanumay sa 19,520 sq km.

hamin nu tademaw sa 5,265,158.

kakalukan umah sa 2.70%, kilakilangan umah sa 27.80%, zumaay henay umah sa 69.50%.

tapang tusu nu kanatal (首都)[mikawaway-kalumyiti | mikawaway tu kalumyiti sakatizeng bangu]

u tapang tusu nu kanatal sa u Oslo.

kakinginan nu kanatal demiad (國家紀念日)[mikawaway-kalumyiti | mikawaway tu kalumyiti sakatizeng bangu]

kakinging nu kanatal demiad sa 17 bulad 5 demiad.

tabakiay a tapang nu kanatal (元首)[mikawaway-kalumyiti | mikawaway tu kalumyiti sakatizeng bangu]

u tabakiay a tapang nu kanatal (cong-tung, 總統) ayza sa ci Harald V, micakat a demiad sa i 1991 a mihca 1 bulad 17 demiad.

likisi atu lalangawan nu Nuo-Wey (挪威)[mikawaway-kalumyiti | mikawaway tu kalumyiti sakatizeng bangu]

從北方日耳曼人從公元790年開始擴張,直到公元1066年丹麥人的後裔征服英格蘭,一般稱之為「維京時代」,是歐洲遠古時代和中世紀之間的過渡時期。

namakayda i amis nu Ze-Er-Man (日耳曼) a tademaw namakayda i 790 a mihecaan malingtu misatabak, katukuh i 1066 a mihecaan iluc nu Dan-May (Denmark, 丹麥) a tademaw iluc midebung i Ing-Ke-Lan (英格蘭), pangangan han tu "Wey-Cin-se-day" (維京時代), u O-Cuo (歐洲) nanu mukasiay a zida’ katukuh i cung-se-ci (中世紀) sa.  

維京人是著名的航海家,他們在得蘭群島、法羅群島、冰島、格陵蘭島,都設立了殖民地,在10世紀末曾不定期地在美洲紐芬蘭居住過。他們不僅是海盜,也同時進行貿易,甚至定居在歐洲沿海和河流兩岸。有記錄說公元839年他們曾作為拜占廷帝國的雇傭兵征服北非。

Wey-Cin (維京) a tademaw sa singangana tu pacunaay i bayu tu balunga a luma, idakuni patideng tu De-Lan luyaluy a subal (得蘭群島), Fa-Luo luyaluy a subal (法羅群島), Pin-Daw (冰島, Iceland), Ke-Lin-Lan (格陵蘭, Greenland) mala kakitidaan tu nuheni. cacay a bataan a seci nayi ku wantan i Mey-Cuo Niw-Fen-Lan (美洲紐芬蘭) a siluma', u micebisay nu kukung ku nuheni, misiwbay aca, tidaaca i O-Cuo (歐洲) lilis nu bayu atu sauwac a siluma’. idaw kuni pikilukan i 839 a mihecaan nuheni name Pay-Can-Tin-Di’-Kuo (拜占廷帝國) micaliw tu hiday mueneng i Bey-Fey (北非).

他們的殖民地遍布歐洲,包括英格蘭的丹麥區、基輔羅斯、法國的諾曼第等等。只是到了維京時代的末期,北歐才出現獨立的國家和國王,同時也接納了基督教,開始進入中世紀。直到歐洲各國王權強大,有能力抵抗維京海盜之後,維京方才逐漸開始消亡。

lala' nuheni katukuh i O-Cio (歐洲), maala ku Ing-Ke-Lan (英格蘭) a Dan-May (丹麥), Gi-Fu-Luo-Se (基輔羅斯), Fa-Kuo (法國) a Nuo-Man-Di (諾曼第), katukuh nikudan nu Wey-Cin-Se-Day (維京時代), Pey-O (北歐) culal sa masacacay satu patideng tu kanatal atu kuo-wan (國王), malecaday a tatukian manumuh tu kilisetutu (基督教), lingatu sa micumut tu cung-Se-Ci (中世紀). katukuh tu O-Cuo (歐洲) namakay cuwacuwaay atineng tu misa tabaku, tanengtu malalebu’ tu ibayuay a lumuwataw nu Wey-Cin sa, Wey-Cin (維京) hamaw satu a malawpes.

約820年時的挪威小王國範圍。最重要的王國為西福爾、霍拉加蘭、阿爾弗海姆和阿格德爾 ,卡爾馬聯(Kalmarunionen,1397年-1523年)是14世紀末至16世紀初由丹麥、瑞典和挪威組成的斯堪的納維亞國家聯盟。

820 a mihecaan i adidi'ay a Nuo-Wey (挪威) ku sakaetiman nu kitakit u Si-Fu-Er (西福爾), Hue-La-Cia-Lan (霍拉加蘭), A-Er-Feo-Hay-Mu (阿爾弗海姆) atu A-Ke-De-E (阿格德爾), Ka-Er-Ma-Lian (卡爾馬聯, Kalmarunionen,1397-1523) i 14 a seci nikudan katukuh 16 a seci tu linatu u Dan-May (丹麥), Zuy-Tian (瑞典) atu Nuo-Wey (挪威) misa Se-Kan-Di-Na-Wey-Ya (斯堪的納維亞) kanatalay a lekec (國家聯盟).

1397年6月17日,丹麥、瑞典和挪威的代表在瑞典南部城市卡爾馬舉行會議,決定三個王國共同擁戴丹麥女王瑪格麗特一世為國王和攝政者,即挪威和瑞典國王由丹麥國王兼任。

1397 a mihecaan enemay a bulad sabaw tu pituay a demiad, tay-biw (代表) namakay i Dan-May (丹麥, Denmark), Zuy-Tian (瑞典, Sweden) atu Nuo-Wey (挪威) matatengil i timulan a tukay Ka-Er-Ma (卡爾馬) i Zuy-Tian (瑞典), misawatan tu tuluay a kanatal palekal tu cacayay a nyu-wang (女王) ci Ma-Ke-Li-Te’ (瑪格麗特) mala miwananay tu kawaw, Nuo-Wey (挪威) atu Zuy-Tian (瑞典) kuowan (國王) uyu Dan-May(丹麥) kuowan ku sikawaway .

1397 a mihecan enemay a bulad sabaw tu pituay a demiad, Dan-May(丹麥), Zuy-Tian (瑞典) atu Nuo-Wey (挪威) a dahiw i Zuy-Tian (瑞典) nu timulan a tukay Ka-Er-Ma (卡爾馬) mikaygi, midateng tu tuluay a kanatal patideng tu Dan-May (丹麥) tadayna’a kuowan sakacacay a Ma-Ke-Li-Te (瑪格麗特一世) u kuowan (國王) atu mikuwanay (攝政王), u Zuy-Tian(瑞典) atu Nuo-Wey (挪威) kuowan u Dan-May (丹麥) kuowan kusi nganganay.

丹麥王室成為三國的統治者。同時瑞典和挪威仍然保留了王國的地位。

Dan-May (丹麥) wan-se (王室) mala nu tatuluay a mikuwanay. Zuy-Tian (瑞典) atu Nuo-Wey (挪威) miliwan tu wankuo a ngangan.

丹麥王室總攬三國的外交和國防事務,同時瑞典和挪威仍然保留了王國的地位。

u mamikuwan ku Dan-May(丹麥) tu nikalalacalan a malcabay (外交) atu kanatalay a midipangan (國防) nu tuluay a kanatal, nika Zuy-Tian (瑞典) atu Nuo-Wey (挪威) paliwana tu wankio a kakitidaan.

丹麥王室總攬三國的外交和國防事務,各國內政則保持獨立。但是,在聯盟時期,丹麥國王並不總是可以兼任瑞典攝政或國王,如瑞典國王卡爾八世在位時期。

Dan-May (丹麥) wan-se miadih tu tuluay a kanatal nu sakay putah atu nu hitay a kawaw , nu udip tu a kanatal masacacay tu , nika , anu skapulunsa, Dan-May (丹麥) kiowan caay kawni piwana a cacay tu Zuy-Tian (瑞典) a kawaw (攝政) atu kiowan, yu inihenay kya Zuy-Tian (瑞典) kuo-wan (國王) sakawaluay a Ka-Er (卡爾八世).

Dan-May (丹麥) wanse, miadih tu nu tuluay a kanutal nu sakay nutaw a nu hidayan a kawaw, masacacay tu kunu kanatal a kawaw. nika nikapulunga henay , Dan-May (丹麥) kiowan caay kawmi mala Zuy-Tian (瑞典) se-cen (攝政) atu kiowan, nanu Zuy-Tian (瑞典) kup-wan (國王) Ka-Er (卡爾) sakawaluay a mutiden.

在這些間隙里,瑞典的實際統治者通常是從本國貴族中選出的攝政官。三國的聯盟把整個北歐地區置於一個國王的統治下,有利於北歐國家對抗德意志漢薩同盟在波羅的海和北海的貿易壟斷地位。

numahinia tateneng sa u siilaya ku luma mala tatapanga. nu tuluay a kanutal nu Pay-O (北歐) a kakitidaan pulung han cacay kumi kuwanay, taneng milepacaw tu De-I’-Ce-Han-Sa (德意志漢薩) tungmom i Po-Luo-Di' a bayu (波羅的海) atu nuamisan a bayu (北海) a putuna kuni pisubay a kawaw.

na itinihenay Zuy-Tian (瑞典) tatenga numi kuwanay u nu namakay daay tunu udip tu a kanatal nusi i daay ani patahkal mala secenkun. nu kapulungan nu tatuluay a kanatal hamihan nu heni ku Pei-O (北歐) a kakitidaan pala cacayn nuheni mamikuwan, nipaini i Pei-O (北歐) kanatal misuayaw tu De-I’-Ce’-Han-Sa’ tung-mung (德意志漢薩同盟) itni i Puo-Luo-Di' a bayu (波羅的海) atu amis a bayu (北海) miputun tu sakacaay ka pisiwbay.

15世紀末,丹麥王室和瑞典貴族的矛盾激化,反對聯盟的衝突不斷爆發。克里斯蒂安二世于1520年率兵攻佔了被瑞典反對派貴族控制的瑞典首都斯德哥爾摩,並且殺害了大批參與起義的瑞典貴族。

15 a seci mahedek, Dan-May (丹麥) atu Zuy-Tian (瑞典) caay tu casasukapah, mihantay tu katuuday sawsawni masasu laecus . Ke-Li-S-Di-An (克里斯蒂安) ese, 1520 a mihecaan ladayen nida ku hitay mialaw tu Zuy-Tian (瑞典) namihantaya tu siidaay mikaiya a Zuy-Tian(瑞典) suodu S-De-Ke-E-Muo (斯德哥爾摩), atu yadah kuni pipatay tu palekalay tu Zuy-Tian (瑞典) nuidaay.

16世紀初期的卡馬聯盟領土1380年瑪格麗特一世讓她的外孫,波美拉尼亞的埃里克任挪威國王。原挪威屬地格陵蘭島、冰島和法羅群島從此開始受丹麥統治。聯盟初期,瑪格麗特一世的懷柔手段使丹麥王室受到各國貴族的擁戴,但後來丹麥王室不斷企圖控制挪威和瑞典的內政事務,導致聯盟的離心離德。

16 a seci aayaw a Ka-Ma-Lenmum (卡馬聯盟) a pala 1380 a mihecaan sakacacay a Ma-Ke-Li-Te’ (瑪格麗特) papilihidaen nida ku teluc , Po-Ma-La-Ni-Ia (波美拉尼亞) pala Ay-Li-Ke’-Zn (埃里克任)  Nuo-Wey (挪威) kiowan hantu. u Nuo-Wey (挪威) new Di-Ke-Lin-Lan subal (地格陵蘭島)、Pin-Daw (冰島) atu Fa-luo luyaluy a subal (法羅群島) namakayda malingatu u Dan-May (丹麥) ku mikuwanay. nika pulun nu sayaway, sakacacay a niw-wang (女王) Ma-ke-li-te’ (瑪格麗特), u dawmi’nu wayway kasenenga nu Dan-may (丹麥) wanse kanamuhan nu liwliw nu kanatal , nika inikudan satu Dan-May (丹麥) wanse caay pisengal sibalucu midakep tu kawaw nuheni Nuo-Wey (挪威) atu Zuy-Tian (瑞典) u kawaw nu labu nuheni, kalings hantu nu duma a kanatal.

14至16世紀,丹麥為了打破漢薩同盟對波羅的海貿易活動的支配而進行了一系列戰爭。丹麥奧登堡王朝的克里斯蒂安一世取得了德意志地區石勒蘇益格和荷爾施泰因的統治權。15世紀末,丹麥王室和瑞典貴族的矛盾激化,反對聯盟的衝突不斷爆發。克里斯蒂安二世于1520年率兵攻佔了被瑞典反對派貴族控制的瑞典首都斯德哥爾摩,並且殺害了大批參與起義的瑞典貴族。

14 katukuh 16 a seci , Dan-May (丹麥) maydih misungay tu Han-Sa' Tung-Mung (漢薩同盟) milihida tu Puo-Luo-Di' a bayu (波羅的海) a mikawaw mahida satu alaw malepacaw . Dan-May (丹麥) Aw-ten-paw (奧登堡王朝) wancaw a Ke’-Li-S-Di’-An (克里斯蒂安) ese’maala nida ku De-I-Ce (德意志) a kitidaan Se-Le-Su-I-Ke (石勒蘇益格) atu He-E-Se-Tay-In (荷爾施泰因) a sapikuwan.

1521年瑞典貴族古斯塔夫·瓦薩在達拉納省重新招募了一支反抗丹麥的軍隊。1523年,古斯塔夫·瓦薩在漢薩同盟的幫助下攻入斯德哥爾摩,丹麥軍隊戰敗,瑞典恢復獨立。

1521 a mihecaan Zuy-Tian (瑞典) kuiycu Ku-S-Ta-Hu (古斯塔夫).Wa-Sa’(瓦薩) itinit Da-La-Na-Sen (達拉納省) malingtu palekal tu baluhay a mamihantay tu Dan-May (丹麥) a hiday. 1523 a mihecaan Ku-Se-Ta-Hu (古斯塔夫).Wa-Sa’(瓦薩) I Han-Sa- Tunmum (漢薩同盟) tuni pipadang malepacaw tu S-De-Ke-E-Muo (斯德哥爾摩), mademec ku hiday nu Dan-May (丹麥) , Zuy-Tian (瑞典) hantu sacacay satu mudideng.

瑞典恢復獨立後,卡爾馬聯盟已經瓦解,但丹麥和挪威仍然維持着聯盟國家。1534年挪威被取消王國的地位,降為丹麥的省。

mapatideng satu a masacacay ku Zuy-Tian (瑞典), Ka-E-Ma-Lanmum (卡爾馬聯盟) mabulesad tu , u Dan-May (丹麥) atu Nuo-Wey (挪威) masa sungay tu kunuheni a kanatal. 1534 mihecaan Nuo-Wey (挪威) palapesen ku wankuo a ngangan, pahetikan mala Dan-May (丹麥) sen .

17世紀,瑞典為爭奪波羅的海霸權不斷與丹麥交戰。1658年,瑞典最終收復了斯堪的納維亞半島上長期被丹麥佔領的南部沿海地區。1809年,俄羅斯帝國吞併了瑞典統治下的芬蘭。拿破崙戰爭後,根據1814年基爾條約,丹麥將挪威轉讓給瑞典。經過了短暫的武裝抵抗,挪威成為瑞典國王統治下的王國。

17 a seci, Zuy-Tian (瑞典) mangalay mialaw tu Po-Luo-Di' a bayu (波羅的海) a kili caay kasatedap sawsawni malepacaw atu Dan-May (丹麥) . 1658 a mihecaan, sadikuday satu nu Zuy-Tian (瑞典) maalaw tu nuheni ku S-Kan-De-Na-Wia-Ia-Pandaw(斯堪的納維亞半島) sa numatenesay ani a lawan nu Dan-May (丹麥) i nutimulan mililis tu bayu a kakitidaan. 1809 a mihecaan, E’-Leo-se (俄羅斯) dikuo kuwanen nuheni ku Zuy-Tian (瑞典) ni diputan tu Fun-Lan (芬蘭). Na-Puo-Lun (拿破崙) inikudan anikalepacaw , satuu 1814 a mihecaan Ci-E nika sasulitan (基爾條約), Dan-May (丹麥) hansi pa Nuo-Wey (挪威) sipabeli i Zuy-Tian (瑞典) , a puyu kuni kalpacaw, Nuo-Wey (挪威) mala Zuy-Tian (瑞典) kiowan mikuwaanay a wankuo.

1905年,挪威以和平的方式從瑞典獨立。1938年,冰島脫離丹麥獨立。法羅群島和格陵蘭至今仍為丹麥領地。

1905 a mihecaan, Nuo-Wey (挪威) satu sa lipahak han nuheni ku wayway miales tu Zuy-Tian (瑞典). 1938 a mihecaan , Pin-Daw (冰島) miales tu Dan-May (丹麥) masacacay. Fa-Luo luyaluy a subal (法羅群島) atu Ke-Lin-Lan (格陵蘭) katukuh ayda nu lala' nu Dan-May (丹麥).

malalitin tu ihekalay atu zumaay a natinengan[mikawaway-kalumyiti | mikawaway tu kalumyiti sakatizeng bangu]