Gambia

makayzaay i Wikipitiya
跳至導覽 跳至搜尋
Flag of The Gambia
u hata nu Gambia (甘比亞)

Gambia (甘比亞)

u Gambia (甘比亞) sa i labu nu Africa (非洲), itiza i 13 28 N, 16 34 W.

u ahebal nu lala' mapulung sa izaw ku 11,300 km2.

u ahebal nu lala'ay sa izaw ku 10,120 km2, u ahebal nu nanumay sa izaw ku 1,180 km2.

hamin nu tademawan sa 2,009,648.

kakalukan umah sa 56.10%, kilakilangan umah sa 43.90%, zumaay henay umah sa 0%.

caay kau cabayay a kanatal nu Taywan.

Gambia (甘比亞) tadangangan Gambia kapulungan a kanatal (甘比亞共和國). Gambia (甘比亞) u saadidi’ay nu Africa (非洲) a kanatal, u lala' nuheni mala tulu nu cacayay nu Taywan.[1]

(u kamu nu Hulam: 甘比亞全名「甘比亞共和國(Republic of the Gambia)」,甘比亞是非洲最小的國家,面積不到台灣的⅓.)

Gambia in its region.svg

tapang tusu nu kanatal (首都)[mikawaway-kalumyiti | mikawaway tu kalumyiti sakatizeng bangu]

u tapang tusu nu kanatal sa u Banjul (班竹).

sapadateng nu kanatal demiad (國家紀念日)[mikawaway-kalumyiti | mikawaway tu kalumyiti sakatizeng bangu]

sapadateng nu kanatal demiad sa 18 bulad 2 demiad.

tabakiay a tapang nu kanatal (元首)[mikawaway-kalumyiti | mikawaway tu kalumyiti sakatizeng bangu]

u tabakiay a tapang nu kanatal (cong-tung) ayza sa ci Adama Barrow, micakat a demiad sa i 2017 a mihca 1 bulad 19 demiad.

kakitidaan (地理位置)[mikawaway-kalumyiti | mikawaway tu kalumyiti sakatizeng bangu]

甘比亞位於非洲西部,西鄰大西洋,國土形狀是一道東西方向的狹長平原,北、東、南三面被「塞內加爾」緊緊包圍,屬熱帶草原氣候。

Gambia (甘比亞) itda i Africa (非洲) nutipan, wayway nu lala u wali nutipan satanayu sananaya enal, amisu,wali, timul a niyadu lawaan nu Senegal (塞內加爾), u kacaledesan nu lutuklutukan a demiad (熱帶草原氣候).[2]

全國位在「甘比亞河谷狹長平原」,地勢低平,海拔40~50米。「甘比亞河」橫貫東西,流入大西洋。水網密布,有許多季節性泛濫沼澤(季節到了就會淹水的沼澤),小汽船全年可沿甘比亞河至國境東部。雨季時,吃水5.79米以下的海輪,可沿河上溯240公里,到達「昆陶爾」(Kuntaur)。

pulung nu kanatal i Gambia (甘比亞) sauwac nu masatanayuay a masaenal a lala', masaenal ku lala', talakaw han makaala tu sepat a pulu’ ~ lima a pulu' a lawat (depah, 公尺). Gambia (甘比亞) sauwac mikayda tu wali nutipan, musilsil nu nanum taydan i saetipyu (大西洋). macacelcel ku nanum, yadahay nu puu' a nananumam mala lanulanuan (katukuhan ku puu'an maenep tu mala lanulanuan), adidi'ay nu balunga paimihecaan taneng mililis tu Gambia (甘比亞) sauwac katukuh i walian. kaudadan hantu, cumudan nu nunum (吃水) 5.79 a lawat (depah, 公尺) nu balungan, midungdung tu sawac tapabaw tu 240 km, katukuh i Kuntal (昆陶爾).[3]

tademaw (人口)[mikawaway-kalumyiti | mikawaway tu kalumyiti sakatizeng bangu]

甘比亞只有200萬人。90%的人信奉伊斯蘭教。

Gambia (甘比亞) a tademaw tusa a lasubu (200) a mang (萬), siwa a bataan a kilac (90%) nu tademaw misicia sa u islam a kiwkay (伊斯蘭教).[4]

其餘人口幾乎是基督徒。甘比亞人對這兩個宗教的節日,態度包容。

liwan nu tademkw han u kelisetu a kiway (基督徒). Gambia (甘比亞) nina tusaay a kiwkayan nu pihibangan, masasu ngaay namin kunuheni.

甘比亞族群之間較少衝突。每個族群持自己的語言和習俗。英語是甘比亞官方語言。 由於甘比亞95%的人口為穆斯林,所以甘比亞加入了伊斯蘭會議組織。

Gambia (甘比亞) a binacadan caay kasasu laecus ku nuheni. u binacadan hantu nu udip tu ku kamu atu lisin. iguhan sa u Gambia (甘比亞) a tadakamu. sisa u Gambia (甘比亞) a tademaw siwa a bataan idaw ku lima a kilac (95%) u Muslim (Mu-Se-Lin 穆斯林) a tademaw, sisa u Gambia (甘比亞) milihida micumud tu iselan kapulungan a ka kaygiyan (伊斯蘭會議組織).[5]

甘比亞是全世界最低度開發的國家之一,5歲以下兒童死亡率超過6成,生活在貧窮線(可以維持生活的最低收入水準)以下的人民也超過6成。瘧疾、愛滋病、結核病盛行。

Gambia (甘比亞) sacaaya kacemulak nu kitakit a kanatal, lima a mihecaan nanay a wawa numapataya han makaala tu enem a kilacan, pakuyuc kuni kaudipan (tantaneng sa ku sakaudip nu saadidiay) nu tademawan han milakuud tu enemay a kilacan. malaliya, aycepin, AIDS (愛滋病), bala' haykikac a imelang han masaadada nuheni.[6]

laylay (歷史)[mikawaway-kalumyiti | mikawaway tu kalumyiti sakatizeng bangu]

甘比亞曾是「加納帝國」和「桑海帝國」的一部份。

Gambia (甘比亞) naw Ghana Ti-Kuo (加納帝國) atu Songhai-Ti-Kuo (桑海帝國) a niyadu’.

關於此地的文字紀錄,最早來自9世紀和10世紀的阿拉伯商人。

nikilukan nu sasulitan sa, satabalay namakayda i siwaay a se-ci atu cacay a bataan a se-ci nu Arabia (阿拉伯) misiwbaya a tademaw.

阿拉伯商人建立了橫跨「撒哈拉沙漠」的貿易路線,買賣奴隸、黃金和象牙。

Arabia (阿拉伯) misiwbaya a tademaw patideng milakuud tu "Sahara likelikenan (撒哈拉沙漠)" anipisiwbay a dadan, pacakay tu kalung, u kim atu ngipen nu zu'.

15世紀葡萄牙人入侵甘比亞,在海上建立貿易路線。

sabaw tu lima a se-ci nu Portugal (葡萄牙) a tademaw debung nuheni ku Gambia (甘比亞) , i bayubayuan patideng tu sasiwbayan a dadan.

那時甘比亞是「馬里帝國」的一部份。

tawyaay a Gambia (甘比亞) u "Mali Ti-Kuo (馬里帝國)" henay.[7]

16世紀,英國和法國殖民者也抵達。

sabaw tu enem a se-ci, United Kindom (英國) atu France (法國) a tademaw makatukuh tiya niyaduan.

1783年,《凡爾賽和約》把甘比亞河兩岸劃歸英國,塞內加爾劃歸法國區。

cacay a malebut pitu a lasubu walu a bataan idaw ku tulu (1783) a mihecaan "Versailles (凡爾賽) nika sasulitan tu kiyaku" Gambia sauwac (甘比亞河) nu tusaay a sawacan pababenisan sipabeli i United Kindom (英國), Senegal (塞內加爾) babenisa mala France (法國) a lala'.[8]

在300年的跨大西洋奴隸貿易中,多達3百萬奴隸被帶離此地。

itida i tulu a lasubu a mihecaan misa ahebal tu Ta-si-yung (大西洋) a misiwbayan (貿易) , maala tu tulu a lasubu a mang 300 (萬) a kalung alan miliyas tina kitidaan.[9]

1965年2月18日,甘比亞正式獨立,「國父」賈瓦拉(Dawda Jawara)長期執政。1994年7月,甘比亞陸軍中尉賈梅 (Yahya Jammeh)發動軍事政變,推翻賈瓦拉(Dawda Jawara),成立「武裝力量臨時執政委員會」。

cacay a malebut siwa a lasubu enem a bataan idaw ku lima (1965) a mihecaan tusa a bulad sabaw tu pitu a demiad, Gambia (甘比亞) masa kapahay masa cacay a patideng, "kuo-fu (國父)" Dawda Jawara (賈瓦拉) matenes mikuwan. cacay a malebut siwa a lasubu siwa a bataan idaw ku sepat (1994) a mihecaan pituay a bulad, Gambia (甘比亞) a gukugung (陸軍) a cong-wey (中尉) ci Yahya Jammeh (葉海亞·賈梅) palekal tu sasasuada nu hitay, belinen nida ci Cia-Wa-La (Dawda Jawara), patideng tu "nu hitay a icelang nipilinziyan tu sapikuwan tu wi-yuang-hyei" (武裝力量臨時執政委員會).

1996年9月,賈梅當選總統,2001年10月、2006年9月、2011年11月三次連任。

cacay a malebut siwa a lasubu siwa a bataan idaw ku enem a mihcaan siwa a bulat, maala ci Yahya Jammeh (葉海亞·賈梅) mala cong-tung (總統), tusa a malebut idaw ku cacay (2001) a mihecaan cacay a bataan a bulad, tusa a malebut idaw ku enem (2006) a mihecaan siwaay a bulad, tusa a malebut cacay a bataan idaw ku cacay (2011) a mihecaan cacay a bataan idaw ku cacay a bulat kina tulu matulin mala cung-tung (總統).

2015年12月,賈梅宣布改國號為「甘比亞伊斯蘭共和國(The Islamic Republic of The Gambia)」,雖然與恐怖組織「伊斯蘭國(The Islamic State)」沒有關係,但因為國名相像,所以在國際社會上還是引起一陣小小的騷動。

tusa a malebut cacay a bataan idaw ku lima (2015) a mihecaan saba tusa a bulad, Yahya Jammeh (葉海亞·賈梅) mihapu misumad tu ngangan nu kanatal u "Gambia Islamic kapulungan a kanatal (甘比亞伊斯蘭共和國)" "(The Islamic Republic of The Gambia)", amica atu sakatalawan a kaput "yi-se-lan-kuo Islamic kanatal (伊斯蘭國, The Islamic State)" nai' ku kanki, amica kuni pilecad tu ngangan, sisa itini i kitakit nu siakayan henay idaw tu kuni kasasu lawlawan. [10]

2017年1月29日,總統阿達馬.巴羅(Adama Barrow)將國名改回甘比亞共和國(Republic of the Gambia)。

tusa a malebut cacay a bataan idaw ku pitu a (2017) a mihecaan cacay a bulad tusa a bataan idaw ku siwa a demiad, cong-tung (總統) ci Adama Barrow (阿達馬.巴羅), sumad aca ku ngangan nu kanatal patalumaen tu "Gambia kapulungan a kanatal (甘比亞共和國, Republic of the Gambia) han. [11]

kanatalay nikalalacalan a malcabay (外交)[mikawaway-kalumyiti | mikawaway tu kalumyiti sakatizeng bangu]

甘比亞、台灣與中國之間的外交關係,十分複雜。

Gambia (甘比亞) atu Taywan atu China (中國) a nikalecabay, mahicay kya kuni kalecaay.

1968年1月,甘比亞與台灣建交。

cacay a malebut siwa a lasubu enem a bataan idaw ku walu (1968) a mihecaan cacay a bulad,  Gambia (甘比亞) atu Taywan masasungaay malecaby.

1974年12月兩國斷交,甘比亞與中國建交。

cacay a malebau siwa a lasubu pitu a bataan idaw ku sepat (1974) a mihecaan sabaw tu tusa a bulad maputung kuni kalecabay, Gambia (甘比亞) atu China (中國) malecabay tu,

1995年7月,甘比亞和台灣恢復邦交,與中國斷交。

cacay a malebut siwa a lasubu siwa a lasubu idaw ku lima (1995) a mihecaan pitu a bulad, Gambia (甘比亞) atu Taywan malecabay yaca. atu cuokuo (中國) maputung tu kuni kalecabayan.

2013年11月,甘比亞與台灣再度斷交。

tusa a malebut cacay a bataan idaw ku tulu (2013) a mihecaan sabaw tu cacay a bulad Gambia (甘比亞) atu Taywan maputun naca kuni kalecabay,

2016年3月,甘比亞與中國再度建交。反反覆覆的外交政策,主因就是掌權20多年的賈梅(Yahya Jammeh)。

tusa a malebut cacay a bataan idaw ku enem (2016) a mihecaan tulu a bulad, Gambia (甘比亞) atu China (中國) malecabay yaca. sabelihbelih’ sa kunika lecabay, uidakuhan mangalay mikuwan tu tusa a bataan a apina nu mihecaan ci Yahya Jammeh (葉海亞·賈梅)

長期以來,歐盟(European Union)一直援助甘比亞,但賈梅政府侵犯人權,惡行眾多。雖然歐盟要求改善,但總統賈梅(Yahya Jammeh)拒絕改善。因此2010年開始,歐盟停止援助甘比亞。

hatidaay tu nutenes, nu European a malasacabayay (歐洲聯盟) padang han nu Gambia (甘比亞) , nika ci Yahya Jammeh (葉海亞·賈梅) a cen-fu (政府) midebung palula'cus tu tadecaw, yadah ku laecusay. amica mangalay ku European Union (歐盟) miyukiw tu sakakapah, nika cong-tung ci Yahya Jammeh (葉海亞·賈梅) kaisa misakapah. sisa tusa a malebut cacay a bataan (2010) a mihecaan a malingatu, European Union (歐盟) putun hatu nuheni ku sapipadang tu Gambia (甘比亞) .[12]


sakaliyumah (農業)[mikawaway-kalumyiti | mikawaway tu kalumyiti sakatizeng bangu]

因土地貧瘠,花生為主要經濟作物,而「花生加工業」則是甘國唯一的工業。

makedal ku lala', u kalitang ku sakaudip nu langaw nuheni, u kalitang ku yadahay nu kakuliyan, u Gambia (甘比亞) a kanatal a cacay nu sakakawawan.

另外有種植稻米及玉米,但大片土地閒置、荒廢。有限的耕地也只在雨季種植,糧食不能自給自足,主要依靠從國外進口食物。

dumasatu u idaw kuni paluma' tu tipus atu kubkub, hatiday nu ahebal nu lala’ pakunida han caay kaluki mala tadas. kaliwmahan han itidasa i kaudadan a puu'an a paluma, ni paluma'an tu tuudan a caay kaw sapakan tu tuudip, anama kaydaay i nutalwan a kanatal micumud tu kakanen tu sakaudip.[13]

malalitin tu ihekalay atu zumaay a natinengan (外部連結)[mikawaway-kalumyiti | mikawaway tu kalumyiti sakatizeng bangu]