Gambia

makayzaay i Wikipitiya
跳至導覽 跳至搜尋
Flag of The Gambia
u hata nu Gambia

u Gambia (甘比亞) sa i labu nu Fey-Cuo (非洲), itiza i 13 28 N, 16 34 W.

u ahebal nu lala' mapulung sa 11,300 sq km.

u ahebal nu lala'ay sa 10,120 sq km, u ahebal nu nanumay sa 1,180 sq km.

hamin nu tademaw sa 2,009,648.

kakalukan umah sa 56.10%, kilakilangan umah sa 43.90%, zumaay henay umah sa 0%.

caay kau cabayay a kanatal nu Taywan.

甘比亞全名「甘比亞共和國」(Republic of the Gambia),甘比亞是非洲最小的國家,面積不到台灣的⅓.

Kan-Pi-Ya (甘比亞) tadangangan Kan-Pi-Ya kun-he-kuo (甘比亞共和國, Republic of the Gambia). Kan-Pi-Ya (甘比亞) u saadidi’ay nu Fey-Cuo (非洲) a kanatal, u lala' nuheni mala tulu nu cacayay nu Taywan.[1]

tapang tusu nu kanatal (首都)[mikawaway-kalumyiti | mikawaway tu kalumyiti sakatizeng bangu]

u tapang tusu nu kanatal sa u Banjul.

kakinginan nu kanatal demiad (國家紀念日)[mikawaway-kalumyiti | mikawaway tu kalumyiti sakatizeng bangu]

kakinging nu kanatal demiad sa 18 bulad 2 demiad.

tabakiay a tapang nu kanatal (元首)[mikawaway-kalumyiti | mikawaway tu kalumyiti sakatizeng bangu]

u tabakiay a tapang nu kanatal (cong-tung) ayza sa ci Adama Barrow, micakat a demiad sa i 2017 a mihca 1 bulad 19 demiad.

kakitidaan (地理位置)[mikawaway-kalumyiti | mikawaway tu kalumyiti sakatizeng bangu]

甘比亞位於非洲西部,西鄰大西洋,國土形狀是一道東西方向的狹長平原,北、東、南三面被「塞內加爾」緊緊包圍,屬熱帶草原氣候。

Kan-Pi-Yi (甘比亞) i Fey-Cuo (非洲) nu etipan, nutipan a belaw u Ta-si-yang (大西洋), u liwliw nu lala’ masa wali etip kuni kasatanuu’ sa, unal ,amis,wali,etip mala tulu matabu nu Say-Na-Cia-Er (塞內加爾), u sakadihekuay a kacaledesan nu lutuklutukan a demiad (熱帶草原氣候).[2]

全國位在「甘比亞河谷狹長平原」,地勢低平,海拔40~50米。「甘比亞河」橫貫東西,流入大西洋。水網密布,有許多季節性泛濫沼澤(季節到了就會淹水的沼澤),小汽船全年可沿甘比亞河至國境東部。雨季時,吃水5.79米以下的海輪,可沿河上溯240公里,到達「昆陶爾」(Kuntaur)。

pulung nu kanatal i Kan-Pi-Ya (甘比亞) sauwac nu masatanayuay a enal, kapah kuni kasalala’, namakay bayu kusausi sepat a pulu’ katukuh tu lima a pulu' a lawat (depah, 公尺). Kan-Pi-Ya (甘比亞) a sauwac makayda wali atu nutipan, musilsil ku nanum tayda i Ta-si-yang (大西洋). macacelcel ku nanum yadah kunu puu'ay a nanum mala tapetapedan (katukuhan maenep tu mala u tapetapedan tu), adidi'ay nu balunga paimihecaan taneng misaliyud tu Kan-Pi-Ya (甘比亞) sauwac katukuh i hamin nuwalian nu Kan-Pi-Ya. kaudadan hantu cumudan nu nunum (吃水) 5.79 a lawat (depah, 公尺) kunu bayu a bihel, taneng tapabaw tu 240 a kun-li (公里), katukuh i Kun-Tao-Er (昆陶爾, Kuntaur).[3]

tademaw (人口)[mikawaway-kalumyiti | mikawaway tu kalumyiti sakatizeng bangu]

甘比亞只有200萬人。90%的人信奉伊斯蘭教。

Kan-Pi-Ya (甘比亞) a tademaw nuheni 200 a wan (萬), siwa a bataan a pasintu (90%) a tademaw u I-se-lan ciw (伊斯蘭教).[4]

其餘人口幾乎是基督徒。甘比亞人對這兩個宗教的節日,態度包容。

liwan nu tademaw han u kilisetu (基督徒). Kan-Pi-Ya (甘比亞) misu ayaw tu tina sinzaan masasu ngaay namin.

甘比亞族群之間較少衝突。每個族群持自己的語言和習俗。英語是甘比亞官方語言。 由於甘比亞95%的人口為穆斯林,所以甘比亞加入了伊斯蘭會議組織。

yadahay a an-Pi-Ya (甘比亞) a binacadan caay kasasu laecus tu lawlaw. u binacadan hantu idaw ku kamu atu lisin nuheni. siwa a bataan idaw ku lima a pasintu (95%) nu Kan-Pi-Ya (甘比亞) a tamedaw ku Mu-Se-Lin (穆斯林), sisa u Kan-Pi-Ya (甘比亞) milihida i I-Se-Lan kapulunga a kakaygiyan (伊斯蘭會議組織).[5]

甘比亞是全世界最低度開發的國家之一,5歲以下兒童死亡率超過6成,生活在貧窮線(可以維持生活的最低收入水準)以下的人民也超過6成。瘧疾、愛滋病、結核病盛行。

Kan-Pi-Ya (甘比亞) sacacayay kacemulak nu kitakit a kanatal, milakuud tu ku 60% nu limaay a mihecaan a wawa amapatay, milakuud tu ku 60% nu tademaw u pakuyucay, caay kataneng tu sainaiay a laheci kuni kaudip/kauzip). hina libung tu malaliya, ay-ce-pin (愛滋病), bala' a imelang.[6]

likisi (歷史)[mikawaway-kalumyiti | mikawaway tu kalumyiti sakatizeng bangu]

甘比亞曾是「加納帝國」和「桑海帝國」的一部份。關於此地的文字紀錄,最早來自9世紀和10世紀的阿拉伯商人。阿拉伯商人建立了橫跨「撒哈拉沙漠」的貿易路線,買賣奴隸、黃金和象牙。15世紀葡萄牙人入侵甘比亞,在海上建立貿易路線。那時甘比亞是「馬里帝國」的一部份。

Kan-Pi-Ya (甘比亞) naw Cia-Na-Ti-Kuo (加納帝國) atu San-Hai-Ti-Kuo (桑海帝國) a niyadu’. u kiluk nu sasulitan sa, satabalay namakayda i siwaay a seci atu cacay a bataan a seci nu A-La-Puo a patiyamay. nu misiwbayay nu A-La-Puo (阿拉伯) patideng milakuud tu Sa-Ha-La likelikenan (撒哈拉沙漠) a dadan a nipisiwbay, idaw kuni pacakay tu mikuliay, u kim atu ngipen nu zu. sabaw lima a seci Pu-Taw-Ya (葡萄牙) a tademaw midebung tu Kan-Pi-Ya (甘比亞), i bayubayuan a misiwbay. u tawyaay a Kan-Pi-Ya (甘比亞) u Ma-Li-Ti-Kuo (馬里帝國) henay.[7]

16世紀,英國和法國殖民者也抵達。1783年,《凡爾賽和約》把甘比亞河兩岸劃歸英國,塞內加爾劃歸法國區。

sabaw enem a seci, makatukuh ku Iing-Kuo (英國) atu Fa-Kuo (法國). 1783 a mihecaan Fan-Er-Saiy (凡爾賽) nika sasulitan pawada' tu lilisay a lala' nu Kan-Pi-Ya sauwac (甘比亞河) i Iing-Kuo (英國), Say-Ney-Cia-Er (塞內加爾) hantu u Fa-Kuo (法國) a lala'.[8]

在300年的跨大西洋奴隸貿易中,多達3百萬奴隸被帶離此地。

tulu a lasubu a mihecaan nu misiabayan (貿易) tu nu-li (奴隸) miawas tu Ta-si-yang (大西洋) a kakitidaan, maala ku 300 a wan (萬) a nu-li (奴隸) amikuli papiliyasin nuheni dina niyadu'an.[9]

1965年2月18日,甘比亞正式獨立,「國父」賈瓦拉(Dawda Jawara)長期執政。1994年7月,甘比亞陸軍中尉賈梅(Yahya Jammeh)發動兵變(軍事叛變),推翻賈瓦拉(Dawda Jawara),成立「武裝力量臨時執政委員會」。1996年9月,賈梅當選總統,2001年10月、2006年9月、2011年11月三次連任。

1965 a mihecaan tusa a bulad sabaw pitu a demiad, Kan-Pi-Ya (甘比亞) masa cacay a patideng, kuo-fu (國父) Cia-Wa-La (賈瓦拉, Dawda Jawara) matenes mikuwan. 1994 a mihecaan pituay a bulad, Kan-Pi-Ya (甘比亞) a lala'ay a hitay (陸軍, lukung) cong-wey (中尉) ci Cia-Mey (賈梅, Yahya Jammeh) palekal tunika cinglaw nu hitay, belinen nuheni ci Cia-Wa-La (Dawda Jawara), mapatideng ku "nuhitay a icelang nu nipilinziya tu sapikuwan tu wiyunhui" (武裝力量臨時執政委員會). mapili' ci Cia-Mey tu a malacong-tung i 2001 a mihecaan cacay a bataan a bulad, 2006 a mihecaan siwaay a bulad, atu 2011 a mihecaan sabaw cacay a bulad.

2015年12月,賈梅宣布改國號為「甘比亞伊斯蘭共和國」(The Islamic Republic of The Gambia),雖然與恐怖組織「伊斯蘭國」(The Islamic State)沒有關係,但因為國名相像,所以在國際社會上還是引起一陣小小的騷動。

2015 a mihecaan saba tusa a bulad, ci Cia-mai (賈梅) patahekal misumad tu ngangan nu kanatal u Kan-Pi-Ya I-Se-Lan kun-he-kuo (甘比亞伊斯蘭共和國, The Islamic Republic of The Gambia) han sa. milecad kuni ngangan nu kanatal tu sakatalawan a "I-Se-Lan kuo" (伊斯蘭國, The Islamic State), nika caay tu papilihicai, sisa malawlaw nuheni ku i kitakit kakatinengan tu nu katuuday.[10]

2017年1月29日,總統阿達馬.巴羅(Adama Barrow)將國名改回甘比亞共和國(Republic of the Gambia)。

2017 a mihecaan cacay a bulad tusa a bataan idaw ku siwa a demiad, cong-tung (總統) ci A-Ta-Ma Pa-Luo (阿達馬.巴羅, Adama Barrow), sumad aca ku ngangan nu kanatal tu Kan-Pi-Ya kun-he-kuo (甘比亞共和國, Republic of the Gambia) han. [11]

kanatalay nikalalacalan a malcabay (外交)[mikawaway-kalumyiti | mikawaway tu kalumyiti sakatizeng bangu]

甘比亞、台灣與中國之間的外交關係,十分複雜。1968年1月,甘比亞與台灣建交。1974年12月兩國斷交,甘比亞與中國建交。1995年7月,甘比亞和台灣恢復邦交,與中國斷交。2013年11月,甘比亞與台灣再度斷交。2016年3月,甘比亞與中國再度建交。

反反覆覆的外交政策,主因就是掌權20多年的賈梅(Yahya Jammeh)。

sakay nu Kan-Pi-Ya (甘比亞) atu Taywan (台灣) atu Cun-kuo (中國) a nikalecabay, mahicay kya. 1968 a mihecaan cacay a bulad,  Kan-Pi-Ya (甘比亞) atu Taywan (台灣) masasungaay malecaby tu.1974 mihecaan sabaw tusa a bulad maputung kuni kale cabayan, Kan-Pi-Ya (甘比亞 ) atu Cun-kuo (中國) malecabay tu, 1995 a mihecaan pitu a bulad, Kan-Pi-Ya (甘比亞) atu Taywan (台灣) malecabay yaca. maputung tu kuni kalecabayan tu Cun-kuo (中國). 2013 a mihecaan sabaw cacay a bulad Kan-Pi-Ya (甘比亞) atu Taywan (台灣) caay tu kalecabay, 2016 a mihecaan sakatulu a bulad Kan-Pi-Ya (甘比亞) atu Cun-kuo (中國) malecabay yaca.

sabelihbelih’ sa kunika lecabay, uida u tusa a bataan ku mihecaan amikuwanay a tademaw ci Cia-Mey (Yahya Jammeh) ku misanga'ay tuni pilihida.

長期以來,歐盟(European Union)一直援助甘比亞,但賈梅政府侵犯人權,惡行眾多。雖然歐盟要求改善,但總統賈梅(Yahya Jammeh)拒絕改善。因此2010年開始,歐盟停止援助甘比亞。

hatidaay tu nutenes, nu O-Cuo a malasacabayay (European Union, 歐洲聯盟) mipadang tu Kan-Pi-Ya (甘比亞), u ci Cia-Mey (Yahya Jammeh) a cenfu (政府) midebung palulecus tu tadecaw, yadah ku laecusay nu ngangan nu heni. amica mangalay ku O-Mun (歐盟) misumad palakapah tu sakaudip, u cong-tung nu heni ci Cia-Mey (Yahya Jammeh) kaisa misakapah. sisa 2010 a mihecaan a malingatu, putunen hatu nu O-Mong (歐盟) ku sapipadang tu Kan-Pi-Ya (甘比亞).[12]

sakaliyumah (農業)[mikawaway-kalumyiti | mikawaway tu kalumyiti sakatizeng bangu]

因土地貧瘠,花生為主要經濟作物,而「花生加工業」則是甘國唯一的工業。

另外有種植稻米及玉米,但大片土地閒置、荒廢。有限的耕地也只在雨季種植,糧食不能自給自足,主要依靠從國外進口食物。

makedal ku lala', u kalitang ku saka si nganga nu langaw nuheni, u kalitang ku yadahay nu kakuliyan nuheni, sa u kalitang ku sakakawawan nu heni.

dumasatu u idaw ku nu paluma tu tipus atu kubkub, hatiday tu kaahebal nu lala’ pakunida han caay kaluki. nu kapahay a umah yu maudad kya paluma’, caay kataneng kuni palumaan a mukan, nama kaydaay tu i nutalwan a kanatal ku sakakaen nu maudipau.[13]

malalitin tu ihekalay atu zumaay a natinengan[mikawaway-kalumyiti | mikawaway tu kalumyiti sakatizeng bangu]