Sudan

makayzaay i Wikipitiya
跳至導覽 跳至搜尋

Sudan(蘇丹)

Flag of Sudan.svg
u hata un Sudan(蘇丹)

u Sudan sa i labu nu Africa (Fey-cuo 非洲), itiza i 15 00 N, 30 00 E.

u ahebal nu lala' mapulung sa 1,861,484 km2.

hamin nu tademaw sa 36,729,501.

kakalukan umah sa 100%, kilakilangan umah sa 0%, zumaay henay umah sa 0%

tapang tusu nu kanatal (首都)[mikawaway-kalumyiti | mikawaway tu kalumyiti sakatizeng bangu]

u tapang tusu nu kanatal sa u Khartoum(喀土穆).

kakinginan nu kanatal demiad (國家紀念日)[mikawaway-kalumyiti | mikawaway tu kalumyiti sakatizeng bangu]

kakinging nu kanatal demiad sa 1 bulad 1 demiad.

tabakiay a tapang nu kanatal (元首)[mikawaway-kalumyiti | mikawaway tu kalumyiti sakatizeng bangu]

u tabakiay a tapang nu kanatal (cong-tung) ayza sa ci Omar al-Bashir, micakat a demiad sa i 1993 a mihca 10 bulad 16 demiad.

cunli (總理)[mikawaway-kalumyiti | mikawaway tu kalumyiti sakatizeng bangu]

u cunli nu Sudan (蘇丹) ayza sa ci Abdalla Hamdok (阿卜杜拉·哈姆杜克), micakat a demiad sa i 2019 a mihcaan 8 bulad 21 demiad.

kitidaan (地理)[mikawaway-kalumyiti | mikawaway tu kalumyiti sakatizeng bangu]

蘇丹是非洲僅次於阿爾及利亞和剛果民主共和國的第三大國,鄰國有南蘇丹、埃及、利比亞、查德、中非共和國、衣索比亞和厄利垂亞。

Sudan (蘇丹) u Africa (非洲) mikilulay tu Algeria (阿爾及利亞) atu Congo micu kunhekuo (剛果民主共和國) nu sakatulu a tabakiya a kanatal, biyaw idaw ku South sudan (南蘇丹), Egypt (埃及), Libya (利比亞), Chad (查德), Central african republic (中非共和國), Ethiopia (衣索比亞) atu Eritrea (厄利垂亞).

中部是蘇丹盆地,尼羅河河谷貫穿,青尼羅河、白尼羅河匯合處一帶土質最為肥沃,西部和東部是高原,蘇丹終年炎熱,主要屬熱帶莽原和沙漠氣候,年降水量自北向南由20多毫米遞增至1000毫米以上,北半部多沙漠,南半部多草原、森林和沼澤;礦藏有鐵、錳、銅、金、石油、雲母等。

inuteban nu Sudan (中部蘇丹) a enal, Nile a sauwac (尼羅河) kakaydaan nu Blue Nile a sauwac (青尼羅河), White Nile a sauwac (白尼羅河) kapulungan nu sasidamekay nu lala', nutipan atu walian u talakaway nu buyu', paymihcaan caledes ku Sudan (蘇丹), angangan nu demiad sacaledesay nu baubauwan aru likenlikenan a demiad, nikahetikan nu nanum namakayda i amis pasayda i timulan nu tusa a bataan a huomi macunus kuyadah tu cacay a malebut a huomi ku pinapina, hanbung nu amis u likelikenna ku yadah, hanbung nu timulan u lutuklutukan, kilangkilangan atu lanu’lanu’an; siba’tu iadw ku mukin, mum, antang, 'kim, simal, un-mu (雲母) sa.

另外,蘇丹與埃及在東部沿紅海部分的國界上有劃分爭議。

duma satu, Sudan (蘇丹) atu Egypt (埃及) itini i walian mililis tu sumanahay a bayu' nu kitakit idaw kunika cinlaw nuni ka babenis.

自1898年到1956年,蘇丹係由英國治理,名義上則為英埃蘇丹。阿拉伯語蘇丹一詞的含義為黑人的土地,西由大西洋岸,東到衣索比亞高原,泛稱為蘇丹區。蘇丹區為阿拉伯人,約占其全國人口的90%,蘇丹擁有188萬平方公里的面積,為非洲第三大國,境內大致可以分為南北兩個地理區。

nama kayda i cacay a malebut walu a lasubu siwa a bataan idaw ku walu katukuh cacay a malebut siwa a lasubu lima a bataan idaw ku enem a mihcaan, Sudan (蘇丹) naw Ing-kuo (英國) kumi kuwanay, A-la-puo a kamu (阿拉伯語) u eminu Sudan (蘇丹) han lumeni'ay a lala' sa, nutipan u Ta-si-yunbg lilis (大西洋岸), waliyan katukuh Ethiopia (衣索比亞) talakaway a buyu', u Sudan (蘇丹) a niyadu'.

amisay a Sudan (北部蘇丹)[mikawaway-kalumyiti | mikawaway tu kalumyiti sakatizeng bangu]

北部蘇丹約占蘇丹共和國面積的二分之一,年雨量只有50~100公厘,絕大部分均是沙漠,尼羅河以西為利比亞沙漠的延長,地表多為沙礫平原,間有奴比安砂岩構成的山嶺,亦飽受切割風蝕;尼羅河以東稱努比亞沙漠(Nubian desert),綠洲稀少,只有臨近紅海的山地,才稍多水草,僅可供阿拉伯人遊牧為生,而不能在一地定居。

amis Sudan (北部蘇丹) kiya patideng tu lala’Sudan kunhe kuo (蘇丹共和國) mapapela', nikaudan lima cacay a lasubu a kun li, u likenlikenanamin, Nile a sauwac (尼羅河) nutipan u Libya (利比亞) nika satanayu’sa a likenlikenan, u adidi'ay a ba’tu ku yadah, u laad atu Nubian (奴比安) masa buyu kuni kasaupu nu adidiay a batu, sawni kaydaan nu bali; Nile a sauwac (尼羅河) nu waliyan singangan tu (努比亞沙漠, Nubian desert), inai ku langdaway, micapi tu sumanahay a bayu nu buyu', sa yadah atudi ku inanumay a lutuk, sataneng sa ku Arab (阿拉伯) a tademaw maudip, acaay kay tida patideng tu luma'.

沿尼羅河岸才有定居的農村及農業,這條綠帶較下游的埃及更為窄狹,其寬度由數公尺至三、四公里不等,且常呈中斷,不相連續。

mililis tu Nile a sauwac (尼羅河) idaw ku muenengay a luma’ atu malukay a tademaw, nina langdaway a niyadu' nui sasaay nu Egypt (埃及) sasa likecu sa a kaydaan, ahebal sa namaka pina a kunce katuku tu tulu、sepat a kunli, hina putun, caay kalalalitin.

綠帶寬處可有村莊,如仙迪(Shendi)、柏伯(Berber)、棟古拉(Dongola)及瓦迪哈勒法(Wadi Halfa)等,於亞斯文高壩完工積水時,哈爾法將被淹沒,永沉水底,埃及補償蘇丹的損失。

silangdaway a niyadu, mahida u Shendi(仙迪), Berber(柏伯), Dongola(棟古拉) atu Wadi Halfa(瓦迪哈勒法) sa, nika hedekan satu misanga tu Aswan (亞斯文) nu cupu musilsilay nu nanum, maemep ku Halfa (哈爾法), yadatu i sasa', Egypt (埃及) pabaysiw tu nika lawpesan nu Sudan (蘇丹).

timulay a Sudan (南部蘇丹)[mikawaway-kalumyiti | mikawaway tu kalumyiti sakatizeng bangu]

本區在南蘇丹獨立之前,原稱為中部蘇丹。本區介在北緯10度至16度之間,氣候條件較好,雨量較多,有中南部多雨地(Central Rainland)之稱。本區極西為達佛高原,海拔約700至1000公尺,岩層古老。其上又有火山熔岩堆積,以玄武岩為主,火山主峰為馬拉山,海拔3350公尺。

ninaniyadu’ itini i timul nu Sudan (蘇丹) iaayaw nuni pisideked, naw taban nu Sudan (蘇丹). niyadu’i pawi pulu’a du' katukuh i sabaw tu enem a laad, kapah ku demiad, yadah ku udad, teban nutipan yadah ku udad (Central Rainland)angangan han.

由於地勢崇高,雨量極多,可有750毫米。高地上林木及灌木叢均多,並有短促的間歇性河發育;因之達爾富爾高原區有若干村莊,並種有小米、花生、玉米、芝麻等,亦可生產少量的芒果、柑橘及香蕉。

tadatalakaw tu ku buyu', yadahac ku udad, makaala tu pitu a lasubu lima a bataan a haumi. yadah ku kilang i pabaw, idaw kumasa baluhaya a sauwac, idaw ku Darfur (達爾富爾) anikatalakawan nu niyadu', idaw kuni paluma tu habay, kalitang, kupkup, danka sa, idaw henay kuni palumaan tu mangu, kama atu pada’。

sakaudip (經濟)[mikawaway-kalumyiti | mikawaway tu kalumyiti sakatizeng bangu]

蘇丹的經濟以農牧為基礎,國內最重要的農業區為白、藍尼羅河相夾之「半島」(Gezira)區以迄喀土穆。

sakaudip nu Sudan (蘇丹) u papahabayan tu canacanan ku anganganan, tada anganganan nu sakiliwmah kya kakitidaan namakay u ban-daw (半島, Gezira) i teban nu "Sanglacay Nile a sauwac (尼羅河)" atu “Sumulaway Blue Nile a sauwac (藍尼羅河)" katukuh u Ci-ke-se-mu (迄喀土穆).

全國半數以上的人口及80%的耕地,均在本區。牧業以南部的牛群為重。蘇丹人自阿拉伯膠灌木上收集阿拉伯膠。每年經由蘇丹港出口貨物,占全球阿拉伯樹膠產量的四分之三。

pangkiw nu tademaw walu a lasubu a kilac u malukay naming. nutimulan u  katalan ku angangan. Sudan (蘇丹) a tademaw namaka Arab(阿拉伯) sinuliay a kilang supedan ku Arab annuli (阿拉伯膠). makada i Sudan (蘇丹) a minatu papatahekal tu tuud, makaala tu nu kitakit nu Arab annuli (阿拉伯膠) nu lacul tu mala sepat tu tulu.

紅海沿岸有小量的金礦、錳砂及鐵砂生產,西部馬拉山區的銅礦。

蘇丹的現代工業有棉紡織、麵粉、製糖、菸草、鞣革、屠宰、榨油以及其他日用品工廠,主要是本國農牧產品的加工業,及人民日用品工業,重工業的建設較少。

sumanahay a bayu nulilis idaw ku adidi'ay a kimkiman a ba'tu, munsa atu mukin a sa anikasilaculan, nutipan Ma-la (馬拉) buyu' a antang a ba'tu.

aydaay a Sudan (蘇丹) a kakulian idaw ku kupa ani tenunan, minfu, waneng, tabaku, satatelacan, papacukan, nisasimal atu nu dumaduma a sakay udip a cancanan a kakuliyan, tada angangan u papahabayan tu cancanan ani pahabayan a kakuliyan, atu nu sakaudip nu cancanan a kakuliyan, nu ba’ketay a kakuluyan nu sasangaan tuluma adidi'.  

papasubana'an (教育)[mikawaway-kalumyiti | mikawaway tu kalumyiti sakatizeng bangu]

1988年6月,蘇丹共和國教育部決定取消中等和高等教育免費的規定,小學仍為免費教育。各地區教育發展很不平衡,北方教育發展較快。全國人口的64%為文盲,25%的學齡兒童不能入學。

1988 a mihcaan enem a bulad, Sudan (蘇丹) kunhekuo cyawyuipu pabalucu' a caay piala tu kalisiw nu micudaday tu masakapahay atu talakaway amicudaday a tatungus sa, nu wawaay acaay tu piala tu kalisiw, nupay nuyadu’ nu nipicudadan caay kalecad, amisan ani pasubana' kalamkan. nu caayay picudaday a tademaw makaala tu enemay a bataan idaku sepat a kilac (%), nu tusa a bataan idaw ku lima a kilac u mamicumud i nuwawawan acacudada la'cus micudad.

malalitin tu ihekalay atu zumaay a natinengan[mikawaway-kalumyiti | mikawaway tu kalumyiti sakatizeng bangu]