United States

makayzaay i Wikipitiya
跳至導覽 跳至搜尋
Flag of the United States.svg
u hata nu United States

u United States (美國) sa i labu nu Pei-Mei-Cuo (北美洲), itiza i 38 00 N, 97 00 W

u ahebal nu lala' mapulung sa 9,833,517 sq km.

u ahebal nu lala'ay sa 9,147,593 sq km, u ahebal nu nanumay sa 685,924 sq km.

hamin nu tademaw sa 323,995,528.

kakalukan umah sa 44.50%, kilakilangan umah sa 33.30%, zumaay henay umah sa 22.20%.

tapang tusu nu kanatal (首都)[mikawaway-kalumyiti | mikawaway tu kalumyiti sakatizeng bangu]

u tapang tusu nu kanatal sa u Washington, DC(華盛頓哥倫比亞特區).

kakinginan nu kanatal demiad (國家紀念日)[mikawaway-kalumyiti | mikawaway tu kalumyiti sakatizeng bangu]

kakinging nu kanatal demiad sa 4 bulad 7 demiad.

tabakiay a tapang nu kanatal (元首)[mikawaway-kalumyiti | mikawaway tu kalumyiti sakatizeng bangu]

u tabakiay a tapang nu kanatal (congtung) ayza sa ci Donald John Trump, micakat a demiad sa i 2017 a mihca 1 bulad 20 demiad.

likisi[mikawaway-kalumyiti | mikawaway tu kalumyiti sakatizeng bangu]

sumamadan (早期的美國)[mikawaway-kalumyiti | mikawaway tu kalumyiti sakatizeng bangu]

在距今約三萬五千年前,最近一次冰河期的高峰期,全世界許多的水都被鎖在廣大的大陸冰河內,寬達一千五百公里的陸橋連接了亞洲與北美洲。

milaad tu ayda kya tulu a mang lima a malebut a mahcaan, micapi tu ayda nu kasisuledaan a kasisuledaan, mahaminay nu kitakit nu yadahay a nanum musaluimem naming i ahebalay a Talu sulesuledaan, u ahebal han cacay a malebut lima a lasubu a kunli nu kayakay mitulin tu Ya-cuo (亞洲) atu amisay a mey-cuo (北美洲)。

一萬兩千年前,人類已在西半球的許多地方居住。第一批美洲人從亞洲跨越陸橋,到達一般認為的阿拉斯加,一待就是數千年。

cacay a mang idaw ku tusaay a malebut, tademaw han idaw tu amueneng i satipan nu pangkiw nu kitakit (si-pan-ciu (西半球) nu yadahay a niyaduan asiluma. misatadasay a Mia-cuo (美洲) a tademaw namakayda Ya-cuo (亞洲) milakuuyd tu kayakay, katukuh i nakamuwan nu katuuday a A-la-se-cia (阿拉斯加) paluma sa cacaya tu a malebut ku eneng.

接著往南到現在的美國。定居在西北的太平洋沿岸、西南的山區與沙漠及中西部的密西西比河沿岸。

kilul sa pasayda i timulan nu aydaay a A-mi-li-ka (美國). paluma’sa i nutipan a Tay-pin-yang (太平洋) a lilisan, nutipan nutimulan a buyu aut likelikenan nu teban nutipan a Mi-si-si-pi-sauwac (密西西比河) nu lilisan.

早期的居民稱為霍霍卡母(Hohokam)、阿戴南斯(Adenans)、霍皮威利安斯(Hopewellians)及阿那薩其(Anasazi)。

samamadan a niyadu'ay a binacadan u Ho-Ho-Ka-Mu (Hohokam, 霍霍卡母), A-Tai-Nan-Se (阿戴南斯, Adenans), (霍皮威利安斯, Hopewellians) atu (阿那薩其, Anasazi).

他們建立村落種植農作物,有的建起金字塔、鳥或蛇形的土堆。自然元素在他們的精神信仰中扮演不可或缺的角色。

patideng kunuheni tu nuyadu paluma tu cacanan nu papalumaan, idaw ku patidengay tu masasankakuay a luma, ayam atu bau a wayway nu nisangan tu lala'ay.

他們的文化傳承是以口語為主,不過有些部族發展出象形文字,將一些文字記載保存下來。

u lalangawan nuheni u nakamuwan ku laylay sa, nuka idaw ku duma a binacadan misulit tu nu zuay a sasulitan, hidan tu nuheni amisilud.

capi a demiaday a likisi (近代歷史)[mikawaway-kalumyiti | mikawaway tu kalumyiti sakatizeng bangu]

這些早先的住民隨著時間逐漸消失,為現在所知的一些北美原住民所取代,其中包括霍皮族(Hopi)與祖尼族(Zuni)。當歐洲人抵達現在的美國時,已有約兩百萬名、或更多的原住民在美國居住。

numi satadasay a tademaw haymaw sa amalawpes, katinenganay nu aydaay a amisay a Mey-cuo yuncumin (北美原住民) kumi alaay tu laylay nuheni, kya u Ho-Pi (霍皮族, Hopi) atu Cu-Ni (祖尼族, Zuni). makatukuh sa ku O-cuo (歐洲) a tademaw tunu aydaay a Amilika (美國) sa, idaw tu ku tusa a bataan a mang a yuncumin, hakiya yadah tu ku yuncumin namuenenga i Amilika (美國).

第一批抵達北美的歐洲人是北歐人,至少就現有的證據而言。他們從格陵蘭往西走,約莫西元985年,紅髮艾瑞克(Erikthe Red)就在格陵蘭建立起屯墾地。

misatadasay makatukuh amisay a Mey-cuo (北美) nu O-cuo (歐洲) a tademaw sa Pia-o (北歐) a tademaw,nu aydaay ani katenengan. makayda kayda kunuheni i Ke-lin-lan (格陵蘭) pasayda i nutipan amuculil, kiya siyun (西元) siwa a lasubu walu a bataan idaw ku lima a mihcaan, sumanahay a bukes ci Erikthe Red 艾瑞克 itida i Ke-lin-lan (格陵蘭) patideng mikaykun.

一般認為,其子列福(Leif)於西元1001年探索了現在加拿大的東北部。當時的北歐房舍遺跡已在紐芬蘭北部的蘭塞奧茲牧草地(L’Anse aux Meadows)被發現。

saan ku katuuday, wawa nida ci Lie-Bu (列福, Leif) i si-yun (西元) cacay a malebut idaw ku cacay a mahcaan mitahaw tunu aydaay a wali amisan nu Cia-na-ta (加拿大).

近500年後,才有其他歐洲人抵達北美,又過了100年,才有永久性的屯墾地出現。第一批前來的探險家,是在尋找通往亞洲的航道。

micapitu limaay a mihcaan sa, kya idaw ku O-cuo (歐洲) a tademaw makatukuh i Pia-man (北美),milakuud tu cacay a lasubu a mihcaan , kya idaw kuyu saka liyumahan a kakitidaan. numi tadasay a mitahaway a tademaw, umikilimay tu saka tayda i Ya-cuo nu kakaydaan。

最有名的探險家是來自熱諾亞(Genoa)的哥倫布(Christopher Columbus)。他的航程由西班牙女王依莎貝拉(Isabella)資助。

sasinanganay nu mitahaway a tademaw ci Ke-Lun-Pu (Christopher Columbus, 哥倫布), nya tademaw makaydaay i Ze-Nuo-Ya (Genoa, 熱諾亞). saculil nida u Si-pan-ya ni-wan (西班牙女王) ci Isabella (依莎貝拉) kupa tahekalay tu saculil nida.

1492年,哥倫布在加勒比海的島嶼登陸,卻從未見過後來成為美國的新大陸。

cacay a malebut sepat a lasubu siwa a bataan idaw ku tusa a mihcaan, Ke-lun-pu (哥倫布) itida mudebu i subal nu Cia-le-pi bayu (加勒比海), caay henay pakaadih tu Amilikaay ani kaadihan.

1500年代是西班牙在美洲探險的全盛期。璜‧朋斯‧雷奧(Juan Ponce de León)於1513年在現今的佛羅里達州登陸,1539年,赫南多‧索托(Hernando de Soto)先到佛羅里達,再深入密西西比河探險,1540年,法蘭西斯科‧科羅納度(Francisco Vázquezde Coronado) 從1522年被西班牙征服的墨西哥往北走。

i cacay a malebut lima a lasubu u Si-pan-ya (西班牙) itida i (美洲) mitahaw nu kanamuhan. ci Huang Pens Le-Aw (璜‧朋斯‧雷奧, Juan Ponce de León) i cacay a malebut lima a lasubu cacay a bataan idaw ku tulu a mihcaan nu aydaay a Fou-luo-li-ta-cuo (佛羅里達州) tapabaw,cacay a milbut lima a lasubu tulu a bataan siwa a mihcaan, ci (赫南多‧索托, Hernando de Soto) makatukuh i Fuo-luo-li-ta (佛羅里達), micumud tayda i Mi-mi-si-si-pi-sauwac (密西西比河) mitahaw,cacay a malebut lima a lasubu sepat a bataan a mihcaan, ci (法蘭西斯科‧科羅納度, Francisco Vázquezde Coronado) namaka cacay a malebtu lima a lasubu tusa a bataan idaw ku tusa a mihcaa debungan nu Si-pan-ya ku Muo-si-ke (墨西哥) pasaydan i ami ku culil.

想要尋找傳說中的西伯拉七城市(Seven Cities of Cibola),最後雖然沒有結果,足跡卻遍及亞歷桑納的大峽谷(Grand Canyon)及大平原(Great Plains)。

mangalay mikilim tuna kamuwan nu babalaki tu西伯拉七城市 (Seven Cities of Cibola), caay pakatepa’, naculilan mamin tu ku (亞歷桑納的大峽谷, Grand Canyon) atu "tabakiay a enal" (大平原, Great Plains).

當西班牙人從南往北推進時,現今美國的北部區域正逐漸被其他歐洲探險家所深入,這些探險家包括吉奧凡尼‧維拉薩諾(Giovanni da Verrazano)、賈奎‧卡蒂埃 (Jacques Cartier)以及成為美洲大陸名字由來的亞美利哥‧維斯浦奇(Amerigo Vespucci)。

Si-pan-ya (西班牙) a tademaw pasayda i ami micumud, aydaay a Amilika nu amisan a niyaduan hamaw sa a cumudan nu O-cuo (歐洲) numitahaway a tademaw, nina mitahaway a tademaw han ci (吉奧凡尼‧維拉薩諾, Giovanni da Verrazano), ci (賈奎‧卡蒂埃 Jacques Cartier) atu ci (亞美利哥‧維斯浦奇(Amerigo Vespucci), tya ngangan mala ngangan nu Mey-Cuo.

美國第一個由歐洲人建立的永久屯墾地是於1500年代中期,由西班牙人在佛羅里達的聖奧古斯丁建立。

Amilika (美國) numi satadasy u O-cuo (歐洲) a tademaw ku patidengay tu matenesay a kakaykunngan namaka cacay a malebut lima a lasubu, u Si-pan-ya (西班牙) a tademaw itdai Fuo-luo-li-ta (佛羅里達) nu Sen-aw-ku-se-tin (聖奧古斯丁) patideng.

然而,該殖民地卻在美國這個新國家的成立過程,沒有扮演任何角色。

sa, numikuwanay itida i Amilika (美國) nuna baluhay a kanatal ani patidengan, caay kapi sahicahica.

真正牽扯其中的是一些在更北方大西洋沿岸的殖民地,像是維吉尼亞、麻薩諸塞、紐約和其他10個地方,那裡有著愈來愈多來自歐洲的移民。

tadengaay numikuwanay nu tada i amisay nu Ta-si-yung (大西洋) liliay nu mikuwanay, mahida ci Wi-ci-ni-ya (維吉尼亞), Ma-sa-cu-say (麻薩諸塞), Nie-ie (紐約) atu nu taw sabaw a kakitidaan, itidaay yadah yadah ku nakaka O-cuo (歐洲) nu mabulaway.

17世紀初期年來到北美英國殖民地的多半是英國人,其他則來自荷蘭、瑞典、德國、法國,稍晚則有來自蘇格蘭與北愛爾蘭的移民。有些人離開家園是為了逃離戰爭、政治壓迫、宗教迫害或死刑。

sabaw tu pitu a seci namaka Pia-ma-ing-kuo (北美英國) mikuwanay u Ing-kuo (英國) naming kumi kuwanay, duma hantu idaw ku namaka He-lan (荷蘭), Zuy-tian (瑞典)、De-kuo (德國), Fa-kuo (法國), maudang idaw ku namaka Su-ke-lan (蘇格蘭) atu Pia-ay-e-lan (北愛爾蘭) numabulaway.

移民者來到美國的原因有許多,他們最終建立起13個風格各異的殖民地。這種差異性在3大殖民區塊中更為明顯。

yahca ku sakalimad tayda i Amilika (美國) saw, sabaw tu tulu ku sapatidideng nuheni tu sakacaay kalecad tu kakuwanan. tulu kina micidekay tu sakacaay kalecad nu kakuwanan.

vvvv殖民時代 COLONIAL PERIOD8第一批殖民地是建在大西洋沿岸以及流向海洋的河流旁。

mikuwan henay a zitay (時代) COLONIAL PERIOD8, mitadasay ani patideng i lilis nu Ta-si-yung (大西洋) pasaydaay i bayuay a lilililisan nu tapal nu sauwac.

東北部有樹木覆蓋的山丘,土壤中多的是冰河時期冰河融化所遺留下來的石頭,水力的運用極為方便,新英格蘭一地的麻薩諸塞、康乃狄克與羅德島,因此發展出以製木、漁業、造船與貿易為主的經濟。

wali amis idaw ku kilang mitahap ku buyu, ulala hantu nanu kasisuledaan henay nu liwan a ba’tu, u nanum saka lihalay amicukamas, Sin-ing-ke-lan (新英格蘭) nu Ma-sa-cu-se (麻薩諸塞), Kan-nay-di-ke (康乃狄克) atu Luo-de-subal (羅德島), patideng tu nisangaan tu kilanga、babutingan、msangan tu balunga atu sasiwbayan tu sakaudip.

中部的殖民地包括紐約與賓夕福尼亞,那裡的氣候比較溫和,地形也比較多變化,工業與農業因運而生,社會也更為多元與國際化。

tebanay nu kakuwanan idaw ku Nin-ie (紐約) atu Pin-si-fu-ni-ya (賓夕福尼亞),

移民者與原住民間的關係,是一種既合作又衝突的不安混合。部分地方雖有貿易往來或社會交流,一旦新殖民地進行擴張,有些身份為僕人的人則為了自由而離開。

numa bulaway atu yungcumi ani kalecabyan, u nikapapadang atu nika cinlaw nuni kapulungan. nuduma hantu amica kuni kasasiwbayan atu nikalecabay nu tademaw, nu baluhay amikuwanay misaahebal amikuwan, idaw kumala kalungay a tademawan laliw asatu.

malalitin tu ihekalay atu zumaay a natinengan[mikawaway-kalumyiti | mikawaway tu kalumyiti sakatizeng bangu]