Nauru

makayzaay i Wikipitiya
跳至導覽 跳至搜尋
Flag of Nauru.svg
u hata nu Nauru. u kulit nu hata nu Nauru, u duutay a semilaway u takulaway atu salengacay.

kiwkay[mikawaway-kalumyiti | mikawaway tu kalumyiti sakatizeng bangu]

u Nauru sa i labu nu Ta-yang-cuo, itiza i 0 32 S, 166 55 E.

u ahebal nu lala' mapulung sa 21 sq km.

u ahebal nu lala'ay sa 21 sq km, u ahebal nu nanumay sa 0 sq km.

hamin nu tademaw sa 9,591.

kakalukan umah sa 20%, kilakilangan umah sa 0%, zumaay henay umah sa 80%.

tapang tusu nu kanatal (首都)[mikawaway-kalumyiti | mikawaway tu kalumyiti sakatizeng bangu]

u tapang tusu nu kanatal sa u Yaren District.

kakinginan nu kanatal demiad (國家紀念日)[mikawaway-kalumyiti | mikawaway tu kalumyiti sakatizeng bangu]

kakinging nu kanatal demiad sa 31 bulad 1 demiad.

tabakiay a tapang nu kanatal (元首)[mikawaway-kalumyiti | mikawaway tu kalumyiti sakatizeng bangu]

u tabakiay a tapang nu kanatal (cong-tung) ayza sa ci Baron Waqa, micakat a demiad sa i 2013 a mihca 6 bulad 11 demiad.

likisi nu Nauru (諾魯歷史)[mikawaway-kalumyiti | mikawaway tu kalumyiti sakatizeng bangu]

約3000年前密克羅尼西亞和玻里尼西亞人已在諾魯定居,共有12個部落,國旗的十二角星是代表這十二個部落。

kya nu ayawan nu tuluay a malebut Mi-ke-luo-ni-si—ya (密克羅尼西亞) atu Pue-li-ni-si-ya (玻里尼西亞) a tademaw mueneng tu itida, sabaw tusa ku niyadu' nuheni, i hata nu heni idaw ku singawa' tu sabaw tusa a bunac, tatungus sa sabaw tusaay a niyadu'an.

在18世紀後期,一位紐西蘭船長在海上航行時發現了諾魯,當時只看到島上有很多土著和茅屋,但這船長並未登陸或加以重視。

i nikudan nu sabaw tu walu a se-ci, cacay nu maka balungaay a tademaw nu Niw-si-lan pcunasa maka adih tu Nuo-lu (諾魯), tawya udasa kumaadihay i subalay a tademaw atu uli’nu luma', caay saluimen kya pakabalungaay a tademaw atu misaheci.

1798年,英國船長約翰·費因率領「獵手」號抵達諾魯,命名為「Pleasant Island」(「可愛的島」),開啟西方世界與諾魯交流的歷史。

cacay a malebut pitu a lasubu siwaw a bataan idaw ku walu a mihcaan, Ing-kuo (英國) pacunaay tu balunga a tademaw ci Yu-Han Fey-In (約翰·費因) milili tu balunga u "miadupay" makatukuh i Nuo-lu (諾魯), pangangan han "kakaymawan a subal" (Pleasant Island, 可愛的島), lingatu sa katinengan nu nutipanay a kitakit atu Nuo-lu (諾魯) saka malecabaya a likisi.

第一個成功到島上定居的白人,是英國的威廉·哈利斯(William Harris),1842年,29歲的他來到島上為當地姑娘而著迷,流連忘返,定居下來,前任諾魯總統勒內·哈里斯(René Harris)便是他的後代。

misatadasay malaheciay makatukuhay nu patidenga tu luma'ay a sanglacay a tademaw, u Ing-kuoay (英國) a tademaw ci Wey-Lian Ha-Li-Se (威廉·哈利斯, William Harris), i cacay a malebut walu a lasubu sebat a bataan idaw ku tusa a mihcaan, tusa a bataan siwaw a mihcaan cinida makatukuh i subal u kaying kuma adihaynida, madatengtu caay kapawan, sisa eneng satu siluma' cinida, sayaway a cung-tun nu Nuo-lu (諾魯) ci Le-Ney Ha-Li-Se (René Harris 勒內·哈里斯) u iluc nida.

19世紀末,德國向南太平洋擴張,諾魯自1888年起便成為德國的殖民地。當時德國對諾魯並不重視,因為島上除了椰子外,就一無所有。1900年英國磷礦公司的職員在諾島上的一塊石頭上,意外發現了全島都有磷礦,便改變了此島的命運。

hedek nu sabaw siwa a se-ci, misaahebawl ku De-kuo (德國) katukuh i natimulan nu Tay-pin-yang (南太平洋), namakay cacay a malebut walu a lasubu walu a bataan idaw ku walu a mihcaan Nuo-lu (諾魯) mala De-kuo (德國) tu kumi kuwanny. tawya caay kanamuh ku De-kuo (德國) tu Nuo-lu (諾魯), uyusubal u yasi a cacay, inai’tu ku cancanan. cacay a milebut siwaw a lasubu a mihcaan Ing-kuo (英國) nu lin kung (磷礦) a kusi numi kuliay itida i subal maka adih tu ba’tu, sisa maka tepatu hamin nu subal tunika idaw nu lin kung (磷礦), hidasatu masumad ku sakaudip nui subalay a tademaw.

第一次世界大戰期間,諾魯被澳洲佔領,並自1919年起由英國、澳大利亞和紐西蘭共管,其中澳洲代表三國行使職權。

misatadas tuni kalepacawan nu kitakit, Nuo-lu (諾魯) debungan nu Aw-cuo (澳洲), namaka cacay a malebut siwaw a lasubu cacay a bataan idaw ku siwaw a mihcaan a malingatu naw Ing-kio (英國)、Aw-ta-li-ya (澳大利亞) atu Niw-si-lan (紐西蘭) mapulung mikuwan, u Aw-cuo (澳洲) ku dayhiw mamikuwan。

第二次世界大戰期間,德國人為了報復,擊沉了該島附近的四艘船隻,並砲轟島上的磷礦設施。

sakatusa satu anamalepacaw, mangalay ku De-kuo (德國) paculi, kuwanngen nuheni masikeda’ku balungan nu biyaway a balunga maenep ku sepatay a balungan, pakilul bakuhacen nuheni ku ba’ba’tuwan a tudud.

1942年,日軍轟炸諾魯,居民逃往澳大利亞以免遭日軍的屠殺,日軍於8月26日佔領該島,該島成為日軍在南太平洋上的戰術支援基地。

cacay a malebut siwaw a lasubu sepat a bataan idaw ku tusa a mihcaan, milepacaw mibakuhac ku Di-pun (日本) tu Nuo-lu (諾魯), milaliw naming ku niyaduay a tademaw taydan i Aw-ta-li-ya (澳大利亞) amilaliw alaw a kaletepan nu Di-pun (日本) a patayan, Di-pun (日本) hantu i wawluay a bulad tusa a bataan idaw ku enem a demiad midebung tiya kanatalan, yasubal hantu mala nu Di-pun (日本) itida nu timul Tay-pin-yung (南太平洋) a sakalpacawan nu kakunlinngan a kakitidaan.

日軍派2,000人駐守,並帶來大批日本人和韓國人,在島上布署重防和建築兩個小型飛機場。但軍事設施被盟軍發現,島上15架飛機遭轟炸,日軍便槍決島上5名未撤走的歐洲人。日軍亦把島上1,200名諾魯人放逐到楚克島工作。

tusa a malebut ku tademaw nu Di-pun (日本) itida mueneng, alan nuheni ku katuuday nu Di-pun (日本) atu Han-kuo (韓國) a tademawan, itiya subalan patideng tu tusaay a adidi'ay nu pahikukiyan. u hitay atu tuud nu sakalepacaw nuheni kaltepan nu Mun-cun (盟軍), sabaw tu lima ku hikuki nu Di-pun (日本) i subal bakuhacen nu Mun-cun (盟軍), Di-pun (日本) hantu kuwanngen patayen nuheni ku caaya pilaliway nu limaay a O-cuo (歐洲) a tademaw. Di-pun (日本) satu hiyan nuheni kui subalay a nu cacay a malebut tusa a lasubuay a Nuo-lu (諾魯) a tademaw pataydaen i Cu-ke’ (楚克) a subalan mikuli。

二戰之後,諾魯由聯合國委託澳大利亞、英國及紐西蘭共同管理,每年須向聯合國報告,但他們實際上更著重於如何開採島上的磷礦,對於諾魯人的福祉並不重視。

hedek satu sakatusa ani kalepacawan, Nuo-lu (諾魯) u kasaupu nu paykanatal a pasubelit tu Aw-ta-li-ya (澳大利亞), Ing-kio (英國) atu Niw-si-lan (紐西蘭) mapulung mikuwan, tu mihmihcaan pasayda i kasaupu nu paykanatal amisakamu, nika katinengan ku balucu' nuheni mangalay mikutkut tui subalay a ba’ba’tuwan, misuayw tu sakaudip nu Nuo-lu (諾魯) nai ku balucu' sakay tunuheniyan.

聯合國多次要求澳洲政府公布每年開採的磷礦數量、成本和售價,以期使諾魯人在輸出的同時得到合理的回報,但澳洲政府卻不予理會。

lekec nu kanatal kinapina mi yukiw tu Aw-cuo (澳洲) a sifu mihapu tu mihmihcaan nuni pi kudkudan tu ba'tu, uni patahekalan atu nipacakayan a nidan, kya matineng ku Nuo-lu (諾魯) a tademaw itida tuni kapatahekalan nu kapahay a nidan nu kamu, nika u Aw-cuo (澳洲) a sifu caay pikeda tu nabalucuan nuheni.

諾魯人隨著民智漸開,對澳大利亞人的統治深感不滿,尤其是磷礦的開採,於是全力爭取獨立,收回採礦權。

Nuo-lu (諾魯) a tademaw matineng satu, misuayaw satu tu Aw-ta-li-ya (澳大利亞) a tademaw caay pisakapah tu balucu' itunuhenian, mangalep tu sakay ba'tu anipi kudkudan , sisa ngalay satu kunuheni misiteked, apataluma’ tu sakay pikudkudan tu ba'tu.

澳洲政府在強大的國際壓力下,無可奈何地結束對諾魯的管治,於1968年1月31日,諾魯共和國宣布正式獨立,由漢姆·戴羅伯(Hammer DeRoburt)出任總統,並於同年11月成為大英國協特別成員國。

Aw-cuo (澳洲) a sifu itini i paykanatal nu niepingan, beli satu sakay Nuo-lu (諾魯) akakuwanan, sisa itida i cacay a malebut siwaw a lasubu enem a bataan idaw ku walu a mihcaan cacay a bulad talu a bataan idaw ku cacay a demiad, Nuo-lu (諾魯) kunhekuo satu mihapu i kanatal amisiteked tu kita sa, ci (Hammer DeRoburt, 漢姆·戴羅伯) ku mala cung-tunay, i tunuyda a mihcaan tu sabaw cacay a bulad palikal tu Ta-ing-kuo-sie (大英國協) numi cidekay a tademaw nu kanatal.

1989年,諾魯向國際法院對澳大利亞作出法律行動,指控澳洲政府管治期間未能盡力保護環境,減低採礦帶來的環境破壞。

cacay a malebut siwaw a lasubu walu a bataan idaw ku siwaw a mihcaan, Nuo-lu (諾魯) pasayda i kanatal fuing misuayaw tu Aw-ta-li-ya (澳大利亞) paka fuingan, patuduan tu A w-cuo (澳洲) a sifu pikuwanan sa caay ka kapah kunipi diput tu liklik, caay piwada’tuni kalaecus nunipi kudkudan tu misakapah tu liklik sa.[1]

sakaudip nu Nauru (諾魯經濟)[mikawaway-kalumyiti | mikawaway tu kalumyiti sakatizeng bangu]

諾魯在第三世界中屬於較富裕的國家,國家經濟以磷酸鹽開採和國外房地產為主要支柱。

Nauru (諾魯) itini i sakatulu a kitakit u saka silaculay nu kanatal, u yadahay sakaudip nu kanatal ku kakudkudan nu lin-sun-yen (磷酸鹽) atu nutaw a kanatal anisangan tuluma' ku anganganan.

磷酸鹽礦分布佔全島面積的70%以上,是世界主要磷酸鹽生產和出口國之一,是國家主要的收入來源,磷礦乃繼承自億萬年所累積的海中有機物和鳥糞。

lin-sun-yen (磷酸鹽) mamin ku nu pitu a bataan a kilac nu subal, u kitakit nu anganganang nu saka silaculan tu lin-sun-yen (磷酸鹽) a katahkalan, anganganang nu sakaudip nu sakasilacul nu kanatal, lin-kung (磷礦) milaylay tunu namakaydaay i walwalen ubad a mihcaan nisupedan tu nu namakayniay i bayu nu tuud atu tai nu ayam.

採礦公司的礦場和工廠都是聘請外國人操作,大部份是吉里巴斯和中國人。磷礦主要銷往澳大利亞、英國、日本、紐西蘭等地;以往磷酸鹽外銷所得曾佔政府收入的半數,然而在長期密集開採之下,該項礦藏已面臨耗竭。

mikudkuday a kunsi nu kitidaan atu kakulian u nutaw naming kutaydaay amikuli, u Ci-li-pa-se (吉里巴斯) atu layak a tademaw. anganganang nu sapatayda tu lin kung (磷礦) u Aw-ta-li-ya (澳大利亞), Ing-kuo (英國), Di-pun (日本), Niw-si-lan (紐西蘭); u sapatayda tu lin-sun-yen (磷酸鹽) kasilaculan mikikaka tu sifu nu pangkiw nu sakaudip, hatida tu kuni pikudkudan, mamin tu a kudkudan tuheni kainaian tu.

除了礦業外,地上還有許多椰子、甘蔗、香蕉和蔬菜等農作物,一般農產品和魚類勉強可以自給自足,但是主要的糧食、淡水和日用品都要依賴進口,其中米和麵粉多由英國、澳洲和紐西蘭輸入,肉類由澳大利亞供應,日用品多來自台灣、日本和香港。

nuba' tu saca, idaw henay ku i lala'ay anipi paluma'an yadah ku abinung, tebus, paza' (pada’) atu canacanan aca a lalami'an, nu nipalumaan tu lami' atu buting tanengasa a maudip, nika u anganganang nu kakanen, nu nanum a cancanan atu tuudac numa kaydaay namin i nutawan anipatayni, dumasatu u belac atu minfun namaka Ing-kuo (英國), Aw-cuo (澳洲) atu Niw-si-lan (紐西蘭) namakayniay, titi hantu namaka Aw-ta-li-ya (澳大利亞) nipatayni, tuduma aspicukamas namakada i Taywan, Dipun (日本) atu Sian-kan (香港).[2]

malalitin tu ihekalay atu zumaay a natinengan[mikawaway-kalumyiti | mikawaway tu kalumyiti sakatizeng bangu]